Monday, January 29, 2018

Hết đường nộp tiền để tồn tại


BLA: Báo KTSG đặt hàng tôi viết bài giới thiệu về một văn bản luật mới trong lĩnh vực xây dựng. Bài này đã đăng từ nửa tháng trước. 

Ngày 15-1-2018 tới đây, Nghị định 139/2017/NĐ-CP, gọi tắt là nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong đầu tư xây dựng, sẽ chính thức có hiệu lực. Theo đó, sẽ không còn hình thức xử lý cho nộp tiền phạt để được hợp thức hóa tồn tại. Đối tượng (chủ thể) bị điều chỉnh và xử lý về vi phạm hành chính cũng được bổ sung thêm, trong các khâu liên quan đến công trình, dự án, không chỉ là “chủ đầu tư” và “nhà thầu” như trước.

Toà nhà ở phố Lê Trực (Hà Nội) xây dựng trái phép tầng 19 giải quyết hoài không xong (ảnh minh hoạ)

Không còn hình thức “nộp tiền” để được cho phép tồn tại

Nghị định 139/2017 sẽ thay thế Nghị định 121/2013 và Nghị định 180/2007 vốn có nhiều điểm lạc hậu, bất cập, là nguyên nhân không nhỏ góp phần vào tình trạng lộn xộn, bất lực hiện nay trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng.

Điểm đáng lưu ý nhất của Nghị định 139 chính là hướng giải quyết đối với các trường hợp xây dựng sai phép, không phép hoặc xây dựng trên đất không được phép. Nay sẽ không còn hình thức nộp tiền để được cho tồn tại nữa mà buộc phải bổ sung giấy phép xây dựng hợp pháp. Cụ thể, ngoài việc bị xử lý vi phạm hành chính, các công trình xây dựng sai phép hoặc không phép sẽ bị dừng thi công và yêu cầu chủ đầu tư phải bổ sung giấy phép hợp lệ trong thời hạn 60 ngày. Nếu hết thời hạn này mà không được cấp giấy phép xây dựng mới hoặc giấy phép bổ sung thì bắt buộc phải tháo dỡ công trình hoặc bộ phận công trình vi phạm.

Trong khi đó, theo quy định cũ (Nghị định 121/2013), chủ đầu tư được dừng thi công để “nộp lại số lợi bất hợp pháp có được” (bằng 40-50% giá trị phần sai phép, không phép) và “sau khi hoàn thành việc nộp phạt thì cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép xây dựng hoặc điều chỉnh giấy phép xây dựng”. Chỉ khi nào cơ quan thẩm quyền không cấp phép thì mới bị buộc tháo dỡ. Tức là hướng giải quyết thiếu nhất quán, theo kiểu “hai tay”, sao cũng được!

Về mức phạt tiền, trong một số trường hợp, Nghị định 139 có sự điều chỉnh theo hướng tăng nặng hơn. Chẳng hạn mức phạt trường hợp xây dựng không phép đối với nhà ở riêng lẻ tại đô thị sẽ là từ 20-30 triệu đồng. Mức cũ là 10-15 triệu đồng.

Nghị định 139 cũng lần đầu bổ sung tăng thêm đối tượng bị điều chỉnh và xử lý về hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đầu tư xây dựng. Nếu như theo quy định cũ, đối tượng chính là chủ đầu tư và nhà thầu, thì nay mở rộng thêm đến “người quyết định đầu tư”, “chủ sở hữu”, “người quản lý, sử dụng công trình”, trong các lĩnh vực liên quan như khảo sát xây dựng, lập quy hoạch, thiết kế, phê duyệt dự án đầu tư... Điều này hẳn nhiên sẽ góp phần ngăn chặn “tầm xa” những sai phạm có thể trong các giai đoạn khởi công, thi công. Ngoài ra, nghị định mới còn bổ sung nội dung xử phạt đối với những người có hành vi hành vi chống đối hoặc cản trở người thực hiện nhiệm vụ xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực đầu tư xây dựng.

Như vậy, về tổng thể những quy định mới này là nghiêm khắc hơn, khái quát hơn và cũng rõ ràng, cụ thể hơn.

Đáng buồn thực trạng lộn xộn, thiếu kỷ cương

Tình trạng lộn xộn, thiếu kỷ cương trong lĩnh vực đầu tư xây dựng đã tồn tại trong nhiều năm qua, và ngày càng nghiêm trọng hơn, loang rộng hơn trong thời gian gần đây. Chẳng hạn như vụ xây vượt tầng so với giấy phép ở cao ốc 8B, đường Lê Trực, thành phố Hà Nội suốt mấy năm qua nhùng nhằng không giải quyết xong. Quả bóng trách nhiệm liên tục bị đẩy từ cơ quan, cá nhân này sang cơ quan, cá nhân khác, dù Thủ tướng Chính phủ đã nhiều lần có văn bản chỉ đạo.

Hay gần đây nhất (năm 2017) là vụ ông Phạm Sỹ Quý, nguyên Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Yên Bái, xây “biệt phủ” có một số hạng mục không phép hoặc sai phép cùng nhiều điểm bất thường khác ở mức độ nghiêm trọng, tai tiếng. Những tưởng công trình phá vỡ quy hoạch này sẽ bị xử nặng buộc tháo dỡ, thì cuối cùng lại được giải quyết theo hướng “nhẹ hều” là nộp phạt hơn 500 triệu đồng và được phép tồn tại.

Những trường hợp như trên không chỉ tạo dư luận bức xúc trong xã hội, mà thậm chí gây nên cảm giác về sự bất lực của pháp luật, sự ngang nhiên thách thức lẽ công bằng, kỷ cương phép nước.

Tôi cho rằng căn nguyên và góp phần vào thực trạng ấy, không thể không nhắc đến “vai trò” của Nghị định 121/2013 - chính là nơi đưa ra quy định “nộp tiền” để cho tồn tại đối với những công trình xây dựng sai phép, không phép. Cần nhớ rằng Nghị định 180/2007 trước đây không có quy định này. Rõ ràng quy định này chính là một kẽ hở để không ít cá nhân, tổ chức vận dụng hay lợi dụng để lách luật hoặc xử lý “linh hoạt” phục vụ cho lợi ích riêng. Thậm chí không loại trừ khả năng tiêu cực, chung chi, quen biết...

Quy định nộp tiền cho tồn tại còn tạo ra tâm lý đối với chủ đầu tư là cứ xây liều, xây không phép rồi chấp nhận nộp phạt, nộp tiền là xong, gần như chắc chắn sẽ được hợp thức hóa cho tồn tại. Mà có khi cách này lại đơn giản dễ dàng hơn là xin giấy phép xây dựng ban đầu! Đây là nguyên nhân làm phá vỡ quy hoạch, xâm hại lợi ích công cộng, thách thức dư luận, thậm chí là vô hiệu hóa pháp luật.

Bản thân tôi từng có lần nghe khách hàng kể rằng chủ đầu tư có thể “chạy” giấy phép. Mỗi tầng phát sinh (so với giấy phép) đều có một giá cụ thể. Bản thiết kế công trình sẽ được chính cán bộ cấp phép “bày kế” như thêm tầng kỹ thuật, tầng lửng... Kết quả là thay vì quy hoạch chỉ cho phép xây 10 tầng, thì vẫn có cách vận dụng để xây thành 12 tầng, chẳng hạn.

Nâng cao trách nhiệm trong quản lý, cấp phép

Lĩnh vực đầu tư xây dựng tại Việt Nam trong những năm qua luôn thuộc nhóm tai tiếng và gây thất thoát, lãng phí nhiều nhất. Căn nguyên của tình trạng này là quyền hành quá lớn của các cấp, ngành quản lý trong xây dựng. Quyền thì rất lớn, mà lại thiếu một hệ thống pháp luật đủ mạnh và đồng bộ, để giám sát, ràng buộc trách nhiệm, ngăn chặn và xử lý sai phạm trong công tác quản lý, điều hành.

Ở tầm vĩ mô, thực trạng này không chỉ xảy ra với các công trình xây dựng nhà ở dân dụng, mà còn với cả các dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, trong đó nổi lên các dự án BOT (xây dựng - kinh doanh - chuyển giao)… Thời gian gần đây, vấn đề này đã bộc lộ rất nhiều kẽ hở, bất cập. Thậm chí là sự bất hợp lý, hình như chỉ để phục vụ cho lợi ích nhóm, cục bộ địa phương?

Có một điểm mới cần lưu ý, là Bộ luật Hình sự mới (năm 2015, điều chỉnh bổ sung vào năm 2017, có hiệu lực từ ngày 1-1-2018) đã lần đầu tiên bổ sung điều 224 về tội “vi phạm quy định về đầu tư công trình xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng” - trong nhóm tội phạm về xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Điều này cho thấy Quốc hội đã nhận thức và đặt ra vấn đề giám sát, xử lý trách nhiệm đối với cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Tóm lại, sự ra đời của Nghị định 139/2017 là cần thiết và đã có sự cải tiến, bổ sung. Nhưng theo tôi, Chính phủ vẫn cần tiếp tục bổ sung thêm các văn bản quy phạm pháp luật hướng đến nội dung giám sát, xử lý trách nhiệm trong công tác quản lý, cấp phép trong đầu tư xây dựng. Vì đây là gốc của vấn đề.

............