Thứ Ba, 14 tháng 7, 2015

Luật sư chỉ định trong vụ án "thảm sát" 6 người trong một gia đình ở Bình Phước

Luật sư Trần Hồng Phong

Mấy ngày qua, báo chí tràn ngập những thông tin về vụ "thảm sát" 6 thành viên trong một gia đình ở Bình Phước. Theo những thông tin từ Ban chuyên án, chúng ta biết rằng hiện nay công an đã bắt tạm giam hai nghi can là Nguyễn Hải Dương và Vũ Văn Tiến. Và sau khi bị khởi tố (quyết định khởi tố bị can), Nguyễn Hải Dương và Vũ Văn Tiến chính thức trở thành "bị can" - tức là trở thành đối tượng để điều tra về hành vi giết người và cướp tài sản - theo các điều 93 và 133 Bộ luật hình sự.

Thần công lý có gươm để chém kẻ phạm tội, nhưng phải cân đo một cách công bằng, khách quan, đúng luật. Và phải bị bịt mắt để không bị cuốn vào những cảm giác, cảm xúc bề ngoài. Không thể chấp nhận quan điểm kết án từ "niềm tin nội tâm" (ảnh minh họa)

Vì rằng tại điều 31 Hiến pháp nước CHXHCNVN quy định rất rõ là "Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật" - cho nên nói một cách ngắn gọn, là việc rất nhiều tờ báo đã và đang tự cho mình cái quyền phán xét của Tòa án, làm thay Tòa án, khẳng định hai bị can Dương và Tiến là những kẻ giết người, trong khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án, thậm chí còn chưa có Kết luận điều tra - nên theo tôi những tờ báo ấy là sai bét sai be. Những tác giả viết bài kiểu ấy hoặc đã dốt luật hoặc nghĩ rằng mình là "ông nội" thiên hạ, là sai! Về nguyên tắc, báo phải xin lỗi, đính chính.

Theo báo Tuổi Trẻ, nhằm đảm bảo tính khách quan theo đúng luật định, Công an tỉnh Bình Phước cho biết đã mời 3 luật sư tham gia bào chữa để bảo vệ quyền lợi cho hai bị can Nguyễn Hải Dương và Vũ Văn Tiến. Ngày 13-7-2015, luật sư Hoàng Kim Vinh - chủ nhiệm Đoàn luật sư tỉnh Bình Phước, xác nhận ông cùng hai luật sư đồng nghiệp khác đã nhận nhiệm vụ bào chữa chỉ định cho hai bị can Dương và Tiến theo đề nghị từ phía công an kể từ ngày 12-7-2015.

Báo Tuổi Trẻ cũng dẫn lời luật sư Vinh, cho biết các luật sư cũng đã tham gia buổi hỏi cung Nguyễn Hải Dương và Vũ Văn Tiến. Bước đầu, cả hai đối tượng này đều khai nhận diễn biến vụ án khớp với những thông tin mà cơ quan điều tra đã công bố trong buổi họp báo chiều 11-7-2015 vừa qua.

Vì sao trong vụ án này đòi hỏi phải có luật sư? Ấy là vì theo quy định tại khoản 2 điều 57 Bộ luật tố tụng hình sự, trong trường hợp bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của họ không mời luật sư - mà bị can, bị cáo bị khởi tố về tội mà khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình hoặc bị can, bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất - thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Toà án phải yêu cầu Đoàn luật sư phân công Văn phòng luật sư cử người bào chữa cho họ.

Trong vụ án này, hai bị can  Nguyễn Hải Dương và Vũ Văn Tiến bị khởi tố về tội giết người có khung hình phạt cao nhất là tử hình, nên thuộc trường hợp bắt buộc phải có luật sư bào chữa.

Lâu nay, trong ngành tư pháp, người ta vẫn hay gọi những luật sư tham gia bào chữa theo hình thức được chỉ định, chứ không phải do bị can, bị cáo mời (thông qua hợp đồng dịch vụ pháp lý) là "luật sư chỉ định".

Là một luật sư đã tham gia rất nhiều vụ án hình sự dưới hình thức luật sư chỉ định, tôi có một số "kinh nghiệm" và nhận xét như sau:

- Nhiều luật sư chỉ định không thực sự "quyết liệt" với những vụ án mà mình tham gia. Vì thường có tâm trạng là vai trò của mình mang tính hình thức, hợp thức hóa cho đúng luật.

- Vả lại án chỉ định thì hầu như không có tiền (thù lao khá thấp, nhiều luật sư biếu luôn cho thư ký tòa) nên cũng không cần thiết phải bỏ quá nhiều công sức, thời gian. Hơn nữa việc bào chữa trong vụ án mang tính nghĩa vụ hơn là trách nhiệm, vì không ràng buộc cụ thể với thân chủ. Cho nên cũng không cần thiết phải quá căng thẳng với phía cơ quan tiến hành tố tụng (công an, Viện kiểm sát, Tòa án) làm chi cho "mất lòng" nhau.

- Do ít đầu tư công sức, cho nên chất lượng bào chữa, cũng như tinh thần "quyết chiến" của luật sư chỉ định nhìn chung không OK bằng luật sư được chính bị can, bị cáo mời.

- Nhưng, điều nguy hiểm và đáng quan ngại nhất, là luật sư chỉ định thường bị đẩy vào những tình thế rất "tế nhị", nhiều khi nếu ngại đụng chạm hay cả nể, không thực sự tôn trọng pháp luật, tôn trọng chính uy tín và nghề nghiệp luật sư của mình, thì có khả năng sẽ dẫn đến làm sai, từ nôm na dân dã gọi là "nối giáo cho giặc"! Tức là chỉ vì cả nể, mà luật sư có thể ký vào những bản cung (Biên bản hỏi cung) ở chỗ "người tham dự" nhưng trên thực tế luật sư lại không hề tham dự phiên hỏi cung đó.

Bản thân tôi gặp không ít trường hợp như thế này: Khi được mời tham dự một buổi hỏi cung, sau khi kết thúc, điều tra viên sẽ đưa tờ biên bản hỏi cung về cuộc hỏi cung vừa thực hiện cho luật sư ký. Rồi "nhân tiện" đưa cho luật sư vài tờ Biên bản hỏi cung khác, nói "nó khai cũng y như hôm nay, nhờ anh ký hợp thức hóa cho đúng luật". Quả thật những bản cung đó có nội dung cũng giống như bản vừa ký, cho nên luật sư dù nhiều khi cũng khá ngần ngại, biết là sai, nhưng cũng tặc lưỡi rồi đồng ý ký vì cả nể. Rồi sau đó tự bao biện cho mình là "nội dung khai cũng giống như hôm nay thôi mà".

"Chết" chính là ở chỗ "cả nể" đó. Vì hoàn toàn có khả năng ban đầu bị can không hề khai nhận tội như hôm nay, nhưng dần dần qua các biện pháp "nghiệp vụ" của điều tra viên, bị can phải khai nhận mình chính là người đã thực hiện hành vi phạm tội. Sau khi đã "nhồi sọ" bị can, tin chắc bị can sẽ phải khai nhận tội, điều tra viên sẽ lần đầu mời luật sư chỉ định tham dự hỏi cung, rồi làm sẵn những bản cung "nhận tội" ghi khống ngày trước đó, rồi nhờ luật sư ký hợp thức hóa như tôi nói ở trên.

Những trường hợp mà luật sư chỉ định đã có sự quen biết, thậm chí thân thiết từ trước với điều tra viên trong vụ án thì càng "nguy hiểm" hơn, vì có sự cả nể, tình cảm chen vào trong công việc. Nhất là khi người Việt Nam mình vẫn hay có quan điểm sống và làm việc theo kiểu tình cảm, tin tưởng nhau là chính.

Như vậy, vô hình chung luật sư có thể đã góp phần làm cho bản chất lời khai của bị can bị bóp méo. Chẳng phải "nối giáo cho giặc" thì là gì? Chính vì vậy, nên mới có chuyện khi ra Tòa xét xử, bị cáo thì kêu oan, thì Tòa giải thích nhẹ nhàng "trong các bản khai của bị cáo đều có luật sư tham gia chứng kiến nhé. Oan nỗi gì mà kêu".

Tất nhiên những điều tôi nói như trên không phải là phổ biến và ở đâu cũng vậy, ai cũng vậy. Tôi cũng không có ẩn ý hay hàm ý ám chỉ cụ thể luật sư nào, vụ án nào, tòa án nào. Thông điệp mà tôi muốn nói ở đây, là dù có thể hồ sơ vụ án rất "đẹp" thì cũng không có nghĩa là quá trình điều tra, truy tố và xét xử đã thật sự khách quan, đúng pháp luật như những gì thể hiện. Mà vẫn luôn có những "kẻ hở" có thể được trám lại bằng "niềm tin nội tâm", từ sự cả nể, sự thiếu cương quyết, thiếu bản lĩnh của người luật sư. Nguy hiểm là ở chỗ đó.

Chính vì vậy, từ rất lâu, tôi là người quyết liệt ủng hộ phương án mọi cuộc hỏi cung đều phải được ghi âm, ghi hình (trại giam ghi chứ không phải là điều tra viên tự ghi, tự quay). Bị can bị cáo có quyền im lặng cho đến khi có luật sư. Vì như vậy, thì mới thật sự loại bỏ được những "kẽ hở" như tôi nêu ở trên.

Quay lại vụ án thảm sát 6 người ở Bình Phước, trên tinh thần xây dựng, không bàn ra và cũng thực sự rất mong muốn công an bắt được hung thủ, nên tôi không có ý định bình bàn hay chê bai, soi mói gì phía công an (mặc dù tất yếu là không ai có thể hoàn chỉnh, hoàn thiện hết), mà tôi chỉ mong việc điều tra, truy tố và xét xử vụ án này cần bảo đảm thực sự khách quan, đúng pháp luật.

Cho dù hai bị can Nguyễn Hải Dương và Vũ Văn Tiến rồi đây có thể sẽ bị truy tố và đưa ra xét xử như là hung thủ, thậm chí sẽ bị kết án tử hình về tội giết người. Thì đó phải là một bản án khách quan, đúng pháp luật và không có quá nhiều sai sót trong quá trình điều tra. Đặc biệt là những sai sót nghiêm trọng, có thể làm thay đổi bản chất của vụ án.

Việc kết tội một con người, bắt buộc phải tuân thủ đúng theo những quy định ngặt nghèo và chặt chẽ của pháp luật tố tụng hình sự. Dù căm ghét hai bị can - qua những thông tin về tội ác của họ trên báo chí, dù rất thương xót cho những nạn nhân, tôi nghĩ chúng ta vẫn cần bình tĩnh, chờ đợi. Đặc biệt là không nên cho mình cái quyền được phán xét, quy chụp người khác là kẻ phạm tội - khi mà cơ quan có thẩm quyền còn chưa tuyên án. Nói một cách đơn giản, vì đó là luật. Không ai có quyền nhân danh công lý theo kiểu cảm tính, rồi đạp đổ pháp luật.

Một xã hội mà một số to người ngang nhiên có quyền phán xét kết tội người khác một cách trái pháp luật - thì việc cha mẹ các nạn nhân hoặc nghi can khổ đau và bi phẫn đến mức phải đâm đầu vào tường tự tử chả phải là lạ!

....................

Bổ sung: 

Về quy trình chỉ định luật sư

Theo quy định tại Bộ luật tố tụng hình sự và Luật luật sư, thì việc chỉ định luật sư bào chữa trong các trường hợp luật định (nêu trên) như sau:

1. Cơ quan tiến hành tố tụng (Công an hoặc Viện kiểm sát hoặc Tòa án) sẽ gửi công văn về cho Đoàn luật sư địa phương, nêu tên vụ án và đề nghị Đoàn luật sư cử luật sư tham gia bào chữa (chỉ định).

2. Đoàn luật sư sẽ gửi công văn tới một tổ chức hành nghề luật sư cụ thể (giả sử là Văn phòng luật sư A hay Công ty luật B), đề nghị Trưởng văn phòng/giám đốc công ty cử luật sư tham gia vào vụ án. Trong công văn sẽ nêu rõ tên vụ án, cơ quan yêu cầu cử luật sư và thông tin liên hệ.

3. Trưởng Văn phòng luật sư (Văn phòng có thể gồm nhiều luật sư) sẽ quyết định cử một luật sư trong số các thành viên trong Văn phòng tham gia bào chữa. Hình thức là một Giấy giới thiệu, cơ sở pháp lý là 2 văn bản: công văn của cơ quan tiến hành tố tụng và Đoàn luật sư (nêu ở trên).

4. Sau đó, luật sư được Văn phòng chỉ định (giả sử là luật sư C) sẽ đem Giấy giới thiệu của Văn phòng (kèm Thẻ luật sư, Chứng chỉ hành nghề, cùng công văn của cơ quan tiến hành tố tụng và Đoàn luật sư), trực tiếp liên hệ với nơi yêu cầu (giả sử là Cơ quan điều tra công an tỉnh K), để làm thủ tục, và được Thủ trưởng cơ quan này cấp "Giấy chứng nhận người bào chữa". Từ đó chính thức trở thành luật sư bào chữa trong vụ án, có thể/có quyền tham dự các buổi hỏi cung bị can.

Như vậy về nguyên tắc, có thể thấy cơ quan điều tra không có quyền trực tiếp chỉ định cụ thể một luật sư M nào đó, mà thẩm quyền cử luật sư tham gia bào chữa thuộc về Đoàn luật sư hoặc Trưởng Văn phòng luật sư.

Do vậy, thông tin trên báo Tiền Phong, nói rằng cơ quan điều tra chỉ định đính danh 3 luật sư cụ thể, tham gia bào chữa trong vụ án "thảm sát" ở Bình Dương, với vai trò là luật sư chỉ định, thì theo tôi hoặc là thông tin của báo chưa chính xác, hoặc đây là một trường hợp khá "lạ" so với bình thường.    

----------------------

Qui định của pháp luật:

1. Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

2. Người bị buộc tội phải được Tòa án xét xử kịp thời trong thời hạn luật định, công bằng, công khai. Trường hợp xét xử kín theo quy định của luật thì việc tuyên án phải được công khai.  

3. Không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm.

4. Người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa.  

5. Người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự. Người vi phạm pháp luật trong việc bắt, giam, giữ, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý theo pháp luật.


(Điều 31 Hiến Pháp)

.............

Lựa chọn và thay đổi người bào chữa

1. Người bào chữa do người bị tạm giữ, bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của họ lựa chọn.

2. Trong những trường hợp sau đây, nếu bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của họ không mời người bào chữa thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Toà án phải yêu cầu Đoàn luật sư phân công Văn phòng luật sư cử người bào chữa cho họ hoặc đề nghị Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viên của Mặt trận cử người bào chữa cho thành viên của tổ chức mình:

a) Bị can, bị cáo về tội theo khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình được quy định tại Bộ luật hình sự;

b) Bị can, bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất.

Trong các trường hợp quy định tại điểm a và điểm b khoản 2 Điều này, bị can, bị cáo và người đại diện hợp pháp của họ vẫn có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối người bào chữa.

3. Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận có quyền cử bào chữa viên nhân dân để bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là thành viên của tổ chức mình.


(Điều 57 Bộ luật tố tụng hình sự)

................

Tội giết người

1. Người nào giết người thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ mười hai năm đến hai mươi năm, tù chung thân hoặc tử hình:
a) Giết nhiều người;
b) Giết phụ nữ mà biết là có thai;
c) Giết trẻ em;
d) Giết người đang thi hành công vụ hoặc vì lý do công vụ của nạn nhân;
đ) Giết ông, bà, cha, mẹ, người nuôi dưỡng, thầy giáo, cô giáo của mình;
e) Giết người mà liền trước đó hoặc ngay sau đó lại phạm một tội rất nghiêm trọng hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng;
g) Để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác;
h) Để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân;
i) Thực hiện tội phạm một cách man rợ;
k) Bằng cách lợi dụng nghề nghiệp;
l) Bằng phương pháp có khả năng làm chết nhiều người;
m) Thuê giết người hoặc giết người thuê;
n) Có tính chất côn đồ;
o) Có tổ chức;
p) Tái phạm nguy hiểm;
q) Vì động cơ đê hèn.

2. Phạm tội không thuộc các trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tù từ bảy năm đến mười lăm năm.

3. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm, phạt quản chế hoặc cấm cư trú từ một năm đến năm năm.

(Điều 93 Bộ luật hình sự)

--------------------

Bài liên quan: