Thứ Tư, 22 tháng 4, 2015

Gắn camera trong phòng hỏi cung: Khó là do tư duy không muốn

Ls. Trần Hồng Phong

Tội phạm là hành vi vi phạm pháp luật, gây nguy hiểm cho xã hội. Bất kỳ quốc gia nào cũng có Bộ luật hình sự, quy định về tội danh và khung hình phạt. Tuy nhiên, nếu kết tội sai thì hậu quả còn tệ hại hơn, vì con người - và những giá trị đi kèm (quyền con người) là mục tiêu mà pháp luật bảo vệ và hướng tới. Chính vì vậy, mới có Bộ luật tố tụng hình sự, quy định về trình tự, thủ tục và những nguyên tắc cơ bản trong điều tra, truy tố và xét xử một con người (bị can, bị cáo) - để bảo đảm hướng đến sự khách quan, công bằng, chặt chẽ. Không có pháp luật nước nào chấp nhận việc kết tội bị cáo bằng biện pháp sử dụng "nghiệp vụ" bức cung, nhục hình. Những người "áp dụng" hình thức bức cung, nhục hình trong điều tra - nếu bị phát hiện, thậm chí có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Vụ án xử 5 công an đánh đập anh Ngô Thanh Kiều ở Phú Yên đến chết vừa qua chính là một ví dụ đau lòng về hậu quả của bức cung, nhục hình.

Một chiếc camera nhỏ như thế này có thể góp phần ngăn chặn và hạn chế được nhiều oan sai (ảnh minh họa)

Chính vì do điều kiện đặc thù của chế độ, cho nên trên thực tế suốt bao năm qua, mặc dù luật tố tụng hình sự quy định luật sư có quyền tham gia vụ án từ khi khởi tố, có quyền tham dự các buổi hỏi cung bị can, bị cáo. Nhưng thực tế hầu như chỉ có điều tra viên và bị can bị cáo trong bốn bức tường của phòng hỏi cung. Và trong bối cảnh "một mình một chợ" như vậy, lại do áp lực thành tích, phá án và thậm chí không loại trừ một số điều tra viên có máu hung hăng, thích dùng tay chân hơn lý lẽ - nên chuyện bức cung, nhục hình gần như là điều khó tránh khỏi.

Mặc dù từ rất lâu và rất nhiều trường hợp, các bị cáo khi ra tòa hay nói sở dĩ mình khai nhận tội (như trong bản cung) là do bị đánh đập, bức cung, ép cung ... - nhưng chẳng có bằng chứng nào về việc đó. Trong khi mực đen giấy trắng ghi rành rành "tôi đã đọc lại và xác nhận lời khai của mình là đúng" cùng chữ ký - nên Tòa án và bên công tố không bao giờ chấp nhận lời khai nại mà họ cho rằng "vô căn cứ" như vậy. Chính vì vậy, mà không những nhân phẩm con người có thể bị rẻ rúng, chà đạp, mà thậm chí luôn tiềm ẩn những bản án oan sai. (Thường thì nếu oan sai quá lớn người ta mới kêu. Còn oan sai "nhỏ nhỏ" thì đành chấp nhận cho xong!).

Để tránh oan sai, để tránh việc bị can, bị cáo bị bức cung, nhục hình; để ngăn chặn hành vi bạo lực trái pháp luật của điều tra viên - từ lâu hàng chục năm trước, đã có rất nhiều ý kiến đề nghị khi hỏi cung cần có sự tham gia (cũng là góp phần giám sát) của luật sư. Những năm gần đây, khi khoa học kỹ thuật đã phát triển rất nhanh, nhiều ý kiến (trong đó có tôi) đề nghị cần gắn hệ thống ghi âm, ghi hình trong phòng hỏi cung.

Về nguyên tắc, máy ghi âm, ghi hình sẽ ghi nhận trung thực âm thanh, hình ảnh cuộc hỏi cung (chính là ghi nhận nghiệp vụ và nội dung trả lời của bị can bị cáo) - qua đó cho thấy tính khách quan, đúng pháp luật của kết quả điều tra vụ án. Nếu qua băng ghi âm ghi hình, cho thấy bị can, bị cáo đã khai, nhận tội một cách tự nguyện, trung thực - thì càng có thêm cơ sở vững chắc để kết luận và kết tội. Còn nếu trong bản hỏi cung bị can khai nhận tội, nhưng ra tòa lại phản cung, và không có bằng chứng (ghi âm, ghi hình) chứng minh lời khai đó đã được thu thập một cách đúng pháp luật (không bị ép cung, nhục hình) thì rõ ràng có điều gì đó không ổn.

Tuy nhiên, những ý kiến kiến nghị việc gắn máy ghi âm, ghi hình trong phòng hỏi cung và cần có luật sư tham dự khi hỏi cung thường bị phía các cơ quan nhà nước, đặc biệt là phía công an - những người trực tiếp thực hiện điều tra, hỏi cung bị can bị cáo - phản đối! Những lý do đưa ra chủ yếu là vấn đề về tiền bạc, kinh phí. Đại khái là gắn camera thì sẽ tốn kém rất nhiều tiền, trong khi nguồn ngân sách còn hạn hẹp.

Mới đây, tại buổi góp ý sửa đối Bộ luật tố tụng hình sự được tổ chức chiều ngày 20-4-2015 tại TP. Hồ Chí Minh, báo Pháp luật TP.HCM trong bài "Đề xuất mới: Khi hỏi cung bị can, bắt buộc phải ghi âm, ghi hình" đã ghi lại ý kiến phản đối hay chưa đồng tình về việc ghi âm, ghi hình khi hỏi cung. Cụ thể như sau (nguyên văn):

Theo Điều 174 dự án Bộ luật Tố tụng Hình sự, đưa ra quy định mới là "phải ghi âm hoặc ghi hình khi hỏi cung bị can". Có hai loại ý kiến xung quanh quy định này.
Loại ý kiến thứ nhất đề nghị để chống bức cung, nhục hình, mớm cung, bảo đảm tính minh bạch, tăng khả năng kiểm soát đối với hoạt động tố tụng hình sự, cần quy định bắt buộc phải ghi âm hoặc ghi hình khi hỏi cung.
Loại ý kiến thứ hai đề nghị:
- Trong điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn thì quy định này khó bảo đảm thực thi. Vì vậy cần giữ như hiện nay là bắt buộc lập biên bản khi hỏi cung và đưa vào hồ sơ, trường hợp xét thấy cần thiết có thể ghi âm hoặc ghi hình hoạt động này.
- Khi thẩm tra dự luật, đa số thành viên Ủy ban Tư pháp cho rằng việc bắt buộc trong mọi trường hợp là không khả thi. Trong trường hợp cần thiết như trường hợp bị can không nhận tội, bị can trong các vụ án giết người không quả tang, bị can tố cáo bị bức cung nhục hình hoặc bị can mà BLHS quy định hình phạt chung thân, tử hình thì có thể ghi âm, ghi hình.
- Ông Vũ Phi Long, Phó Chánh tòa Hình sự TAND TP.HCM không đồng tình với dự thảo bộ luật. Ông Long cho rằng vần đề này chưa thể thống nhất trên toàn quốc bởi điều kiện mỗi địa phương mỗi khác. Ông Long nói: “Hơn nữa, việc ghi âm, ghi hình cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu điều tra viên, cán bộ điều tra cố tình không ghi, không quay những vấn đề mà họ có sai trái trong khi lấy cung. Chẳng hạn như khi có hành vi bức cung, mớm cung, dùng nhục hình bị can thì họ che camera lại, như vậy hiệu quả của việc ghi âm, ghi hình mặc nhiên bị vô hiệu hóa”..

Với tư cách là một luật sư, tôi có ý kiến và nhận xét về những ý kiến chưa đồng tình hay phản đối việc ghi âm, ghi hình khi hỏi cung như sau:

- Việc nói rằng do kinh tế còn khó khăn, chưa có điều kiện là có phần đúng. Tuy nhiên thực chất chi phí cho việc này cũng không phải là quá lớn và hoàn toàn có thể giải quyết được. Thiết nghĩ hoàn toàn có thể xã hội hóa một phần nguồn kinh phí. Tôi tin chắc khi thấy được ý nghĩa của việc này, thì chắc chắn sẽ có nhiều cá nhân, tổ chức ủng hộ. Vả lại nếu thực sự vì sự nghiêm minh của pháp luật, vì quyền con người, thì thiết nghĩ Nhà nước không có gì phải e dè hay tính toán. Thậm chí chỉ cần dừng vài công trình chưa thực sự cần thiết như xây dựng trụ sở hàng chục ngìn tỷ, tượng đài hàng trăm tỷ đồng ...vv,  là đã có đủ kinh phí đề đầu tư, trang bị máy ghi âm, ghi hình trên cả nước. Chưa kể trên thực tế đã có rất nhiều cơ quan thực hiện việc gắn camera như: hải quan, ngân hàng, các cơ quan hành chính ...vv.

- Việc cho rằng chỉ nên ghi âm ghi hình khi bị can, bị cáo không nhận tội hay những vụ án nghiêm trọng (hình phạt chung thân, tử hình) theo tôi có nhiều điểm không hợp lý. Thứ nhất là tạo ra sự phân biệt và khác biệt trong đối xử giữa các bị can, bị cáo và phương pháp điều tra. Điều này là vi phạm Hiến Pháp, vi phạm nguyên tắc mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật. Xét trong nghiệp vụ là sự không đồng bộ, thiếu khoa học trong công tác điều tra. Thứ hai là nếu bị can bị cáo đã không nhận tội thì khi đó còn ghi âm, ghi hình làm gì nữa - vì không còn ý nghĩa? Chính vì mục tiêu triệt bỏ tình trạng bức cung nhục hình - tức là ép bị can, bị cáo nhận tội thông qua việc đánh đập, tra tấn nên mới phải ghi âm, ghi hình. Thứ ba, việc cho rằng chỉ trong những vụ án nghiêm trọng mới ghi âm, ghi hình khi hỏi cung cũng chính là phân biệt đối xử giữa các bị can, bị cáo như nói ở trên. Vả lại nếu đã oan sai, nếu đã bị bức cung nhục hình - thì đâu cứ phải là án nghiêm trọng mới xảy ra. Minh chứng chính là ngày trong vụ anh Ngô Thanh Kiều ở Phú Yên. Chỉ vi nghi ngờ anh Kiều có hành vi trộm cắp (tức là án không hề nghiêm trọng, không đến mức bị chung thân, tử hình) mà 5 công an đã thay nhau đánh anh Kiều đến chấn thương sọ não, tử vong. Vả lại, một khi đã gắn camera ngay trong phòng hỏi cung rồi, thì hoàn toàn có thể sử dụng dễ dàng trong bất kỳ trường hợp nào - dù nặng hay nhẹ tội.

- Việc ông thẩm phán Vũ Phi Long cho rằng “Việc ghi âm, ghi hình cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu điều tra viên, cán bộ điều tra cố tình không ghi, không quay những vấn đề mà họ có sai trái trong khi lấy cung. Chẳng hạn như khi có hành vi bức cung, mớm cung, dùng nhục hình bị can thì họ che camera lại, như vậy hiệu quả của việc ghi âm, ghi hình mặc nhiên bị vô hiệu hóa” - theo tôi chỉ là quan điểm chủ quan cá nhân có mục đích ... bàn ra. Vì nếu trong phòng hỏi cung có gắn camera, thì tất yếu sẽ có sự "khớp nhau" giữa kết quả ghi nhận trong Biên bản hỏi cung và hình ảnh, âm thanh ghi lại. Kể cả là bị can bị cáo nhận tội hay không nhận tội. Cho nên nếu không khớp tức là có vấn đề. Thứ nữa là việc gắn camera và thực hiện ghi âm ghi hình dĩ nhiên là phải được thực hiện một cách trung thực khách quan. Chẳng hạn như máy đặt trên cao, góc trung tính, không phải ai có thể thò tay tới hay tác động, điều chỉnh dừng máy trong buổi hỏi cung. Chứ đâu phải như ông Long nói là điều tra viên có thể che chắn. Và nếu anh điều tra viên có thể "vừa đá bóng vừa thổi còi" như vậy, thì pháp luật ở chỗ nào? Khách quan trung thực ở chỗ nào? Theo tôi điều mà ông Long "quan ngại" là hoàn toàn không có cơ sở.

Tổng thể lại, tôi cho rằng việc gắn camera trong phòng hỏi cung khó, chưa thực hiện được là do tư duy, suy nghĩ của một số ít người. Chứ không phải là do chuyện kinh phí hay có thể bị điều tra viên vô hiệu hóa.

Tôi ủng hộ và kiến nghị bổ sung, sửa đổi luật tố tụng hình sự theo hướng cần bảo đảm sự có mặt của luật sư khi hỏi cung. Và trong phòng hỏi cung cần phải gắn camera, ghi lại toàn bộ cuộc hỏi cung. Mọi bản cung nếu không có luật sư tham dự và/hoặc camera ghi nhận, sẽ bị xem là bất hợp pháp. Không sử dụng làm chứng cứ kết tội.

Ps. Trong khuôn khổ bài viết này, có một điều tôi không muốn nói ra, vì có vẻ "ngoài lề" của vấn đề khoa học pháp lý. Đó là sự đặc quyền, đặc lợi của công an trong việc điều tra phá án. Do không bị ai giám sát một cách đúng nghĩa, cho nên chuyện điều tra viên vòi vĩnh, làm khó, thậm chí nhận tiền chạy án, tiền đút lót, hối lộ ... từ bị cam, bị cáo hay gia đình của họ là rất dễ dàng. "Miếng thơm" như vậy, xét về mặt tâm lý, cũng khó mà chấp nhận bỏ một cách dễ dàng.

----------------------------

Tố tụng