Thứ Bảy, 20 tháng 9, 2014

Đặc trưng ba miền trong dịp Tết

Hoa Văn
Tết Nguyên Đán là ngày tết cổ truyền của Việt Nam, song ở mỗi vùng miền đều có những hình thức ăn tết khác nhau, Giữa miền Bắc, Trung và miền Nam từ lâu đã có những nét đặc trưng riêng...



1. Ẩm thực

“Ăn Bắc-mặc Nam” là câu thành ngữ để chỉ sự cầu kỳ trong việc chế biến, nấu nướng và thưởng thức các món ăn của người dân miền Bắc.

Ngay từ đầu tháng Chạp (tháng 12 Âm Lịch), mọi nhà đã chuẩn bị sắm sửa để lo Tết và đặc biệt trong khi đi chợ người nội trợ không quên mua một quả gấc chín để nấu xôi cúng tất niên, vì màu đỏ tươi của gấc được coi là may mắn, đem lại mọi điều tốt lành cho cả năm.

Món ăn đặc trưng của miền Bắc trong những ngày Tết là bánh chưng, gạo để gói bánh chưng phải chọn nếp ngon thì bánh mới thơm, dẻo và để được lâu.

Một món ăn mà các bà nội trợ miền Bắc không thể quên chuẩn bị trong những ngày Tết là nồi cá kho riềng. Cá để kho trong ngày Tết thường lá cá chép hoặc cá trắm. Miếng cá kho riềng thơm, thịt chắc, đậm đà, ăn với bánh chưng, dưa hành thật lạ miệng.


Trên mâm cỗ cổ truyền của người Hà Nội không thể thiếu món giò lụa và thịt gà có mấy sợi lá chanh ở trên. Ngoài ra, người miền Bắc còn có món thịt đông ăn trong ba ngày Tết, đây là món ăn dễ làm lại rất phù hợp với khí hậu lạnh.

Người Hà Nội vốn chuộng hình thức nên bày mâm cỗ cúng rất khéo léo và đẹp mắt. Đĩa xôi gấc đỏ tươi, các món ăn được rắc hành, rau thơm lên trên xanh mướt. Nhìn vào mâm cỗ người ta có cảm giác như được thưởng thức bức tranh “bốn mùa.”

Món ăn đặc trưng của người miền Trung trong dịp Tết là măng khô kho cuốn bánh. Ở Huế, ngày Tết còn gói bánh tét giống như trong miền Nam.

Bánh tét được gói bằng lá chuối với các nguyên liệu giống như bánh chưng, chỉ khác là gói thành hình trụ dài chứ không phải hình vuông như bánh chưng miền Bắc. Khi ăn cắt thành từng khoanh, ở giữa nhân đậu xanh và thịt mỡ nổi lên như nhụy hoa.

Các món ăn mặn trong cỗ Tết Huế cũng khác nhiều so với Hà Nội. Ngoài những món thông thường được chế biến từ thịt gà, thịt lợn, người Huế còn làm thêm các món chua nhẹ dễ tiêu như nộm, dưa món được làm từ đu đủ, cà rốt, hành củ, su hào, củ cải, ớt… gọt tỉa rất khéo léo rồi đem phơi nắng cho khô, sau đó ngâm với nước mắm pha đường.

Cỗ Tết ở Huế còn có các món mang đặc trưng riêng không vùng nào có được là món xà lách gân bò, chả tôm, nem bò lụi… Khác với khí hậu se lạnh ngoài Bắc, vào những ngày hạ tuần tháng Chạp ở miền Nam nắng vàng ấm áp.

Tết Nguyên đán của người dân phương Nam mộc mạc, đơn giản hơn Tết miền Bắc. Nét đặc trưng nhất của ngày Tết miền Nam chính là lúc cả nhà quây quần chuẩn bị gói các đòn bánh tét giống như người miền Bắc gói bánh chưng.

Bánh tét có nhiều loại như bánh tét chay không nhân, bánh tét mặn, bánh tét ngọt và bánh tét nhân thập cẩm. Đòn bánh tét gói khéo léo có thể để tới nửa tháng trong khí hậu nóng bức của miền Nam.

Người Nam bộ thường ăn bánh tét với món thịt kho cùng trứng vịt và nước cốt dừa, kèm với củ kiệu muối. Ở vùng nông thôn Nam Bộ, bốn món ăn không thể thiếu trong ngày tết Nguyên đán là thịt hầm, thịt kho tàu, mướp đắng nhồi thịt lợn băm và nem bì. Món thịt hầm bắt buộc là phải thịt bắp đùi kho, hầm cho nhừ với vài vị thuốc bắc. Món này chỉ dùng để nhắm rượu hoặc ăn chơi chứ không ăn với cơm.


Muốn cho đỡ ngấy vì thịt mỡ, người miền Nam thường nấu nồi cháo cá, ăn với rau ghém, chuối thái mỏng cùng các loại rau thơm, rau mùi…

Vùng miệt vườn, người dân còn làm những loại mứt từ khoai lang, bí, gừng… dùng trong ngày Tết.

Nói về các món ăn cổ truyền trong ngày Tết ở Việt Nam thất phong phú, trong những cái chung nhất thì mỗi vùng mỗi miền đều có những nét độc đáo riêng. Quanh mâm cỗ ngày Tết là lúc ông bà, cha mẹ, con cháu quây quần bên nhau, tình cảm gia đình đầm ấm lan tỏa trong sắc xuân.

2. Những lễ nghi trong ngày Tết

Người Việt Nam có không ít những lễ nghi, đặc biệt trong những dịp lễ, tết thì lễ nghi lại thể hiện đậm nét. Mặc dù ý nghĩa chung là thể hiện sự hiếu nghĩa của con cái đối với tổ tiên, ông bà và những người xung quanh nhưng hình thức thể hiện ở mỗi vùng miền mỗi khác. Ví như trong cách bày biện mâm cúng để đón ông bà, mâm trái cây chưng Tết mỗi miền lại có nét đặc trưng riêng.

Miền Bắc

Lễ vật cúng giao thừa ngoài hương hoa quả phẩm còn có thêm mâm xôi đậu xanh, con gà luộc hoặc đầu heo, bánh chưng, cau trầu rượu. Ngày xưa cúng giao thừa xong, người miền Bắc còn có cổ tục đeo xâu bủa nêu ở trước cửa nhà


Miền Trung

Giao thừa hương trầm ngào ngạt, không gian thờ phượng đoan nghiêm, mọi người trong gia đình đứng xếp hàng theo thứ tự trước án thờ dâng hương cúng giao thừa. Bắt đầu từ thời khắc giao thừa thì trên bàn thờ luôn luôn được hương chong đèn rạng, nghi ngút trầm hương.

Miền Nam

Lễ vật cúng giao thừa ngoài hương hoa quả phẩm còn có thêm quả dừa, bánh phồng, bánh tráng con gà trống luộc.

Mâm trái cây

3. Mâm trái cây

Miền Bắc

Thường chưng nải chuối bên dưới tượng trưng cho bàn tay bảo bọc của gia đình, có người chọn trái ớt đỏ để trang trí cho mâm ngũ quả có màu sắc rực rỡ hơn.

Miền Trung

Người miền Trung không dùng các loại chuối, trái cây có vị đắng, cay, mà chỉ chọn các loại trái cây có vị ngọt, tròn, thơm và lâu hư úng để chưng mâm ngũ quả cho đẹp mắt,độc đáo với mong cầu an vui, hạnh phúc cho gia đình trong năm mới nhưng thường thì không chưng trái cam trái quýt vì họ quan niệm cam đành quýt đoạn.


Miền Nam

Miền Nam thì bài bản theo tên gọi từng loại quả, thông thường là Quả dừa, mãng cầu, đu đủ, xoài, thơm, sung nói theo âm ngữ miền Nam là cầu vừa đủ xài.

4. Những điều kiêng kị vào ngày tết của 3 miền

Ngày Tết sắp tới chúng ta cùng nhau tìm hiểu tập tục kiêng kị ngày Tết của các vùng miền nha. Miền Bắc kiêng treo tranh xui xẻo, miền Trung kiêng ăn tôm vì sợ việc làm ăn đi… giật lùi, riêng miền Nam cất chổi rất kỹ vì lo mất chổi sẽ bị trộm vét sạch của cải… Nếu có tới thăm bạn bè ở các vùng miền khác nhau chúng ta cũng không bị… phạm uý!

Miền Bắc là nơi có nhiều tục lệ kiêng kỵ nhất.

* Kiêng quét nhà: Trong ba ngày Tết, kiêng quét nhà vì sợ quét hết vận đỏ đi. Vì thế, ai cũng quét dọn nhà cửa, vườn tược trước lúc giao thừa.

* Kiêng đổ rác: Tục kiêng đổ rác xuất phát từ câu chuyện trong Sưu thần ký.

Chuyện kể rằng, có một người lái buôn đi qua hồ Thanh Thảo được Thủy thần tặng nàng hầu tên là Như Nguyệt. Ông trở nên giàu có, tiền bạc đầy nhà.

Năm ấy, vào ngày mồng Một Tết, Như Nguyệt mắc lỗi nhỏ, bị ông chủ đánh đập nên biến vào đống rác. Người lái buôn không biết, mang rác đổ đi. Từ đấy, ông lại nghèo như xưa.

* Kiêng không treo những tranh "xui xẻo" như: đánh ghen, kiện tụng… mà phải tìm treo tranh mang ý tài lộc như lợn, gà, cậu bé…

* Kiêng cho lửa ngày Tết: Ngày mùng Một Tết người ta rất kỵ người khác đến xin lửa nhà mình. Vì quan niệm lửa là đỏ là may mắn. Cho người khác cái đỏ trong ngày mùng Một Tết thì cả năm đó trong nhà sẽ gặp nhiều điều không may như làm ăn thua lỗ, trong nhà lủng củng, ra đường hay gặp tai bay vạ gió. Các bạn chớ có nên đi xin lửa nhà người khác ngày Tết nha!

* Rắc vôi bột ở 4 góc vườn: Ở nông thôn, nhà nào cũng rắc vôi bột ở 4 góc vườn rồi vẽ hướng ra phía cổng để xua đuổi ma quỷ. Vì thế, dân gian có câu: "Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi". Đầu năm bạn mua muối tặng cho mọi người cũng chính là lời chúc năm mới làm ăn phát đạt, gặp nhiều may mắn đó!

* Xông nhà: Những người "nặng vía", không hợp tuổi với gia chủ đừng nên đến xông nhà ngày đầu năm. Người có tang không nên xông đất nhà người khác để tránh xui xẻo.

* Tránh nói giông: Ngày đầu năm, ta phải hết sức tránh những ngôn ngữ, hành động có thể đem lại sự không may, còn gọi là nói giông hoặc nói xui như: "Chết rồi!", "Tiêu rồi!".

* Kiêng cho nước đầu năm: vì nước được ví như nguồn tài lộc trong câu chúc tiền vào như nước, nếu cho nước thì coi như mất lộc.

* Kiêng làm vỡ bát đĩa: Bát đĩa tượng trưng cho gia đình, vì thế, trong ngày này không được đánh vỡ bát đĩa, ấm chén, cãi nhau, chửi nhau, kiêng những điều không vui xảy ra với gia đình.

* Kị mai táng: Ngày Tết Nguyên Đán là ngày vui của toàn dân tộc, ngày mở đầu cho vận hội hanh thông của cả một năm, có ý nghĩa rất thiêng liêng. Gia đình phải tạm gác mối sầu riêng để hoà chung với niềm vui toàn dân tộc.

Vì vậy có tục lệ cất khăn tang trong ba ngày Tết. Nhà nào có đại tang kiêng đi chúc Tết, mừng tuổi bà con, xóm giềng, ngược lại bà con xóm giềng lại cần đến chúc Tết và an ủi gia đình bất hạnh.

• Miền Trung

* Kiêng ăn một số món: Người dân miền Trung có tục kiêng ăn trứng vịt lộn, thịt vịt trong ngày Tết và cả tháng đầu năm. Người ta cho rằng ăn thịt vịt sẽ gặp xui xẻo. Một số vùng không ăn tôm vì sợ… đi giật lùi như tôm. Nếu ăn trong ngày Tết, công việc sang năm sẽ lùi chứ không thể tiến tới.

* Kiêng mua quần áo màu trắng, vải trắng suốt tháng Giêng Âm lịch.

• Miền Nam:

* Ở một số vùng quê Nam bộ còn có tục kiêng không để cối xay gạo trống vào những ngày đầu năm. Điều này tượng trưng cho việc thất bát, mất mùa năm tới. Chính vì vậy, người ta thường đổ một ít lúa vào cối xay, ngụ ý cầu mong năm mới lúa gạo đầy tràn.

* Ngày Tết có lệ ai đến nhà, bất kể giờ giấc nào, gia chủ cũng dọn cỗ, mời uống rượu, ăn bánh. Khách không được từ chối bữa ăn, dù no cũng phải nhấm nháp chút ít.

* Đi đâu xa cũng phải về nhà trước giờ Giao thừa. Ai không về kịp xem như cả năm sau người ấy phải bôn ba vì công việc làm ăn.

* Sau khi quét dọn phải cất hết chổi. Nếu trong ngày Tết để mất chổi nghĩa là năm đó gia đình sẽ bị trộm vét sạch của.