Thứ Bảy, 20 tháng 9, 2014

Xe ngựa – sẽ chỉ còn là dấu xưa … hồn thu thảo?

Anh Thư

Xe ngựa một thời được xem là phương tiện đi lại quan trọng, và sang trọng bậc nhất, là biểu tượng của vinh quang quyền quý. Để đánh giá sự giàu có, đẳng cấp của một người, có thể qua số ngựa kéo xe. Song mã là hạng giàu có tầm trung, tứ mã vương tôn công tử, công hầu khanh tướng.

<= Xe thổ mộ trên đường phố Sài Gòn những năm 1960



Nhưng không riêng với người giàu có, xe ngựa là phương tiên đi lại, vận chuyển hàng hóa trong suốt hàng ngàn năm qua ở khắp các châu lục. Ở Sài Gòn ngay khi đã có ô tô, xe điện, xe bus hoạt động phổ biến, thì hình ảnh chiếc xe ngựa có mui, được gọi tên riêng là xe Thổ Mộ vẫn còn và là hình ảnh đặc trưng của phố thị Sài Gòn.

Xe Thổ Mộ được đóng bằng gỗ quý, thường là Giáng Hương, thân hình thon gọn có cái mui bầu bĩnh duyên dáng. Trên thùng xe trải chiếc chiếu bông, khách đi xe ngồi xếp bằng rong thùng hoặc ngồi thòng chân ở bốn góc. Mỗi xe đi theo một tuyến nhất định, khách quen cứ đón xe đúng tuyến mà đi, khi cần xuống thì kêu xe dừng lại.

Đến cuối thập kỷ 1960 các loại xe lam, xe ba gác mới phát triển và thay thế xe ngựa. Nhưng ở nông thôn, xe ngựa vẫn hoạt động và nối dài cho đến tận bây giờ. Tuy không còn phổ biến lắm, nhưng vẫn có vài cung đường ngắn, người dân vẫn còn thích nhịp kẽo kẹt đong đưa cùng xe ngựa. Nhiều nơi hẻo lánh, xe ngựa vẫn còn là phương tiện vận chuyển hàng hóa hiệu quả.



Xe ngựa chở rơm ở Bắc Ninh ngày nay

Trong bài thơ Thăng Long thành hoài cổ, Bà Huyện Thanh Quan viết “Dấu xưa xe ngựa hồn thu thảo. Đền cũ lâu đài bóng tịch dương”. Ôi, chỉ là vết bánh xe mà đưa ra đối với thành đài xưa cũ dưới bóng hoàn hôn, khắc họa sự hoang phế. Ngày mai liệu Việt Nam có còn xe ngựa?

Ở các vùng đô thị, phải chăng vai trò của xe ngựa đã chấm dứt? Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo giờ đã là số phận chung không còn riêng của Thăng Long?

----------------------

Thế giới và xe ngựa

Tại  Ấn Độ

Đất nước từng là thuộc địa nhưng nay đã vượt qua mẫu quốc Anh trở thành nước đứng thứ ba thế giới về GDP, xe ngựa vẫn còn là loại xe phổ biến đồng hành cùng các loại xe ô tô đời mới trên các trục đường phố chính của thủ đô NewDelhi hay các thành phố du lịch như Agra, Jaipur, Varanarsi…

Bên cạnh các nhà ga xe lửa, các đầu mối giao thông của các thành phố này đều có những bến xe ngựa với những đoàn xe nối đuôi nhau. Mặc dù về công nghệ, Ấn Độ đã phóng thành công vệ tinh nhân tạo, sản xuất được máy bay, xe ô tô Ấn Độ sản xuất giá chỉ vài ngàn đô la. Thế nhưng xe ngựa vẫn hồn nhiên tồn tại.

Ở Agra, chúng tôi gặp một đội cảnh sát đang tuần tra trên ngựa ở khu vực ga xe lửa. Những con ngựa Ấn Độ thật to lớn dũng mảnh. Ở Varanasi, chúng tôi được ba bác tài của ba loại xe rickshaw (tương tự như xe Tuk Tuk của Thái Lan) máy và đạp, xe ngựa cùng chào mời đi từ ga xe lửa về khu phố cổ sông Hằng. Qua đó mới thấy được hiệu quả của xe ngựa, nó có giá rẻ nhất. Giá rickshaw máy là 150 Rp, rickshaw đạp là 100 Rp, trong khi đó giá xe ngựa chỉ 70 Rp.



Bến xe ngựa ngay trước nhà ga xe lửa Goraphur (Ấn Độ), ảnh: Anh Thư

Xe ngựa du lịch ở Myanmar, Philippines

Ở Myanmar, chúng tôi cũng gặp xe ngựa ở thành phố Bagan và Mandelay, là những kinh đô cách đây 1000 năm của Myanmar.

Xe ngựa ở đây rất đẹp, từ dáng vẻ đến màu sắc trang trí sặc sở thể hiện bản sắc của Myanmar. Không phải do bị cấm vận, thiếu phương tiện vận chuyển người ta phải dùng xe ngựa mà ở đây xe ngựa được dùng để đi trong các khu di tích. Giá xe ngựa không rẻ chút nào, 15.000 Kyat/xe/ngày (tương đương với 20 usd). Nhưng điều thú vị là dù Myanmar vừa mới thoát ra khỏi cấm vận nhưng những người lái e ngựa như Min Thu, Min Tuyn ở Bagan đã nói tiếng anh khá lưu loát và họ cũng rất am hiểu về văn hóa lịch sử của Bagan hay Madelay để thuyết minh cho du khách. Ngồi trên xe ngựa lắc lư đi trên những con đường đất cát khô cằm xuyên qua thành cổ Bagan hùng vĩ và hàng ngàn Supta, Tempo, Pagoda bằng gạch nung đã trên 1000 năm tuổi du khách như lạc vào thế giới xa xưa cùa Myanmar cổ kính. Tiếng chân, tiếng nhạc ngựa leng keng lóc cóc khua trong không gian cô quạnh của khu phế tích hòa với tiếng gió rít qua những bụi xương rồng khổng lồ cao hơn tòa nhà ba tầng tạo ra giai điệu âm thanh kỳ lạ của thiên nhiên. Âm thanh, hình ảnh đó chính là sự hòa hợp diệu kỳ tạo cho du khách cảm xúc sâu sắc về vùng đất thiên liêng này.


Xe ngựa đi qua thành cổ Bagan (ảnh: Anh Thư)

Xe ngựa ở đây không đơn thuần là phương tiện di chuyển mà chính là một nét văn hóa, một phần không thể thiếu đặc trưng cho vùng đất này. Ở thành phố Mandelay, theo quy định nhà nước để bảo vệ môi trường, xe ngựa là phương tiện duy nhất được đi vào khu thành cổ. Du khách đến Mandelay không thể bỏ qua di tích này, nên đoàn mã phu ở đây lúc nào cũng đón chờ đông đúc.


Bến xe ngựa đi vào hoàng cung Mandelay (ảnh: Anh Thư)

Chắc hẳn đời sống xe ngựa sẽ còn kéo dài bền vững ở đây.

Bất ngờ hơn nữa, chúng tôi gặp lại xe ngựa tại thủ đô Manila của Philippines. Xứ sở này nổi tiếng với loại xe Jepny được đóng thùng lắp ráp nội địa với nguyên liệu chính là innox sáng loáng được vẻ trang trí đầy những màu sắc sặc sỡ, ấn tượng. Giá cước Jepny rất rẻ, cố định cho từng tuyến và mỗi lần lên xuống xe chỉ từ 8 đến 10 peso (4 đến 5.000 VNĐ) nên hầu hết như người dân địa phương đi lại bằng Jepny. Ngoài ra Philippines cũng có loại xe tương tự như Lamberta của Sài Gòn trước 1975 nhưng thùng xe nhỏ hơn chỉ chứa được 4 người. Thế nhưng ngay ở khu đô thị Malate, gần ngay vịnh Manila, chúng tôi lại được chào mời đi xe ngựa. Nhìn những chiếc xe ngựa chạy chung với đoàn xe ô tô đời mới chúng tôi lại nhớ đến Ấn Độ.




Xe ngựa ở khu trung tâm Malate thủ đô Manila, Philippines (ảnh: Anh Thư)

Trong khu di tích thành cổ Intramuros (Manila) được Tây Ban Nha xây dựng năm 1571, với tường bằng đá cao 6m và chiều dài của tường thành đến 4,5 km bao quanh một khu vực rộng khoảng 64 ha, xe ngựa chính là phương tiện di chuyển sang trọng và thú vị nhất.

Giá xe ngựa cho một người đi một vòng khu thành cổ Intramuros là 200 Peso bằng với giá cuốc taxi từ sân bay Manila về khu Malate dài hơn 10km. Nếu đi bằng taxi một vòng thành cổ Intramuros này cả nhóm du khách 4 người cũng chỉ mất khoảng 100 Peso. Thế nhưng đây là khu di tích dày đặc những công trình kiến trúc, nhà thờ, pháo đài, lâu đài, ngồi taxi tốc độ quá nhanh, tầm nhìn bị che chắn nên không thể nhìn ngắm, chụp ảnh. Vì vậy, nếu không muốn đi bộ, du khách phải chọn xe ngựa với giá cao gấp 8 lần taxi. Quả thật ngồi trên xe ngựa với nhịp đi túc tắc thong thả nhìn ngắm và có thể dừng chân chụp ảnh bất cứ lúc nào du khách vẫn cảm thấy hài lòng với giá xe rất chát này.




Xe ngựa ở khu thành cổ giá cao gấp 8 lần Taxi nhưng bù lại sẽ được nhìn ngắm cảnh quan đáng đồng tiền (ảnh: Anh Thư) 

Cũng tương tự Bagan, Mandelay, tương lai xe ngựa ở thành cổ Intramuros vẫn còn sống khỏe.

--------------------------

New York & Cuộc chiến xe ngựa năm 2014

Nhưng có lẽ điều bất ngờ hơn cả là xe ngựa vẫn đang tồn tại ở New York (Mỹ), thành phố của những tòa nhà chọc trời, trung tâm tài chính lớn nhất thế giới, nơi tập trung những công nghệ tiên tiến, văn minh nhất.

Xe ngựa ở đây cũng là xe phục vụ du khách. Theo tiêu chuẩn Mỹ, xe ngựa ở New York sang trọng hơn những nơi khác. Thùng xe dành cho khách ngồi được đóng giống như thùng chiếc xe hơi mui trần, ghế ngồi lót nệm êm ái. Những chiếc xe này cũng là biểu tượng của dịch vụ du lịch của New York.

Nhưng khác với những nơi khác, xe ngựa ở đây đang đứng trước khủng hoảng. Tân thị trưởng New York mới đây đề xuất bỏ xe ngựa kéo, khiến những người trong nghề phản ứng giận dữ.

"Chúng ta sẽ nhanh chóng và kiên quyết hành động để khiến những chiếc xe ngựa kéo không còn là một phần của cảnh quan. Chúng vô nhân đạo, chúng không phù hợp trong năm 2014", Bill de Blasio, tân thị trưởng New York nói trong một cuộc họp báo, ngay sau khi nhậm chức.

Ông Bill de Blasio và các nhóm ủng hộ quyết định này tin rằng việc bắt ngựa làm việc trên đường phố, giữa các phương tiện xe cộ khác là sai trái. Holly Cheever, một bác sĩ thú y, thì cho rằng ngựa có thể sống trong thành phố, nhưng không phải ở New York. "Với khí hậu, cấu tạo và kiến trúc của Manhattan, hoàn toàn không thể có xe ngựa kéo nhân đạo", bà nói.

Đề xuất của thị trưởng mới gây phản ứng giận dữ đối với những người làm trong ngành dịch vụ ra đời từ những năm 1800. Christina Hansen, phát ngôn viên của ngành, cũng là người lái xe ngựa kéo, cho biết họ đã sẵn sàng chiến đấu với ông de Blasio tại tòa. "Mọi chuyện chưa chấm dứt. Bạn không thể bỏ một ngành kinh doanh vốn được luật pháp điều chỉnh một cách hoàn hảo, chỉ bởi vài người không thích nó. Nếu ông ấy muốn cấm chúng vì chúng nguy hiểm và vô nhân đạo, ông ấy cần chứng minh điều đó", New York Daily News dẫn lời bà Hansen nói. Steven Malone, một người lái xe ngựa kéo từ năm 1987, cho rằng các cáo buộc về việc lạm dụng ngựa là "kỳ quặc". "Những con ngựa này có một cuộc sống trên cả tuyệt vời ở đây", Malone nói và cho biết tất cả đều được hưởng ít nhất 5 tuần nghỉ ngơi và một số có thể nghỉ tới 6 tháng.

Xe ngựa ở New York còn tồn tại hay không, đó là câu hỏi có thể sẽ được trả lời trong năm con ngựa 2014 này.