Thứ Ba, 5 tháng 8, 2014

Sự hình thành và sụp đổ của Bức tường Berlin

Hoàng Phúc


Bức tường Berlin từng được mệnh danh là "Tường thành bảo vệ chống phát xít" là một phần của biên giới nội địa, chia cắt thành phố Berlin với phần phía đông thuộc lãnh thổ Cộng hòa Dân chủ Đức và phía tây thuộc Cộng hòa liên bang Đức. Bức tường được phía Đông Đức bất ngờ dựng lên từ ngày 13-8-1961 với mục đích ngăn chặn dòng người từ Đông Đức và các nước XHCN chạy qua các nước tư bổn. Đến ngày 9-11-1989 thì bị phá sập, và kết thúc bằng việc thống nhất nước Đức thành Cộng hòa liên bang Đức, thuộc "phe" tư bản như hiện nay. Sự sụp đổ của Bức tường Berlin là một trong chuỗi những thất bại nặng nề đau đớn bước đầu của hệ thống XHCN, mà không lâu sau đó, đế chế cộng sản Liên Xô cũng sụp đổ.  

Ảnh: Bức tường Berlin một ngày trước khi bị phá sập

Bối cảnh lịch sử

Sau chiến tranh thế giới lần thứ 2, theo thỏa thuận tại Hội nghị Yalta của phe thắng cuộc là các nước Đồng Minh (gồm Mỹ, Liên Xô, Anh và Pháp) nước Đức bị chia thành bốn vùng chiếm đóng. Thành phố Berlin, thủ đô của Đế chế Đức, cũng bị chia làm bốn khu vực.

Cùng lúc đó, cuộc Chiến tranh Lạnh giữa phe XHCN và phe tư bản đã bắt đầu trên nhiều phương diện. Berlin trở thành trung tâm của cuộc chiến giữa các cơ quan tình báo của cả hai phe. Trong năm 1948, cuộc phong tỏa Berlin của Liên Xô là một trong những cuộc khủng hoảng lớn đầu tiên trong Chiến tranh Lạnh.

Năm 1949, nước Cộng hòa Liên bang Đức (Tây Đức) được thành lập trên cơ sở ba vùng chiếm đóng ở phía Tây. Ngay sau đó, nước Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức) được thành lập - trong vùng chiếm đóng của Liên Xô. Biên giới giữa Đông Đức và Tây Đức ra đời.

Việc nước Đức tách thành hai quốc gia được thành lập đã chia cắt đất nước này về chính trị và địa lý. Ban đầu, trên vùng biên giới chỉ có lực lượng biên phòng của hai bên canh gác.

Khi cuộc Chiến tranh Lạnh leo thang, phía Đông đã tăng cường đóng kín biên giới. Biên giới ở Berlin dần dần không đơn thuần chỉ là biên giới giữa hai phần nước Đức, mà đã trở thành biên giới giữa Hội đồng Tương trợ Kinh tế và Cộng đồng châu Âu, giữa khối NATO và khối Warszawa, tức là giữa khối Tư bản Chủ nghĩa và khối Xã hội Chủ Nghĩa.

Đông Đức bất ngờ xây Bức tường

Do người Đông Đức chạy sang Tây Đức ngày càng nhiều, nên từ năm 1952 biên giới giữa hai bên được bảo vệ bằng hàng rào và có lực lượng canh phòng. Một khu vực cấm dọc theo biên giới có chiều ngang 5 km được thành lập, người dân chỉ được phép đi vào khi có giấy phép đặc biệt – thông thường là chỉ cho những người dân cư trong vùng. Người ta ước tính từ 1949 cho đến 1961 khoảng 2,6 triệu người đã rời bỏ Đông Đức và Đông Berlin sang Tây Đức. Có 47.433 người chạy trốn chỉ riêng trong hai tuần đầu của tháng 8 năm 1961.

Tây Berlin cũng là cửa ngỏ đi đến phương Tây cho nhiều người thuộc các nước XHCN như Ba Lan và Tiệp Khắc. Thêm vào đó khoảng 50.000 người dân Đông Berlin tuy hằng ngày làm việc ở Tây Berlin nhưng lại sinh sống và cư ngụ dưới những điều kiện rẻ tiền hơn ở Đông Berlin hay ở những vùng ngoại thành Berlin.

Ngày 4-8-1961, Hội đồng thành phố Berlin (Đông Đức) ban quy định bắt buộc những người này phải đăng ký và phải trả tiền nhà cũng như những phí tổn phụ (điện, nước) bằng tiền Deutsche Mark của Tây Đức. Công an Nhân dân của Đông Đức trong Đông Berlin cũng đã kiểm soát nghiêm ngặt các con đường và phương tiện giao thông đi qua phần phía tây của thành phố để ngăn chặn những người "chạy trốn" và "buôn lậu".

Bối cảnh như trên chính là nguồn gốc của việc nhà cầm quyền Đông Đức có ý định xây dựng một bức tường để đóng kín cửa biên giới, ngăn chặn dòng người chạy qua Tây Đức.

Chủ tịch Hội đồng Nhà nước của Đông Đức, ông Walter Ulbricht, trong một cuộc họp báo quốc tế tại Đông Berlin vào ngày 15-6-1961 đã trả lời "Không một ai có ý định dựng lên một bức tường cả!" . Ulbricht chính là người đầu tiên sử dụng khái niệm "bức tường" - hai tháng trước khi bức tường được dựng lên.

Tuy quân đội Đồng Minh phía Tây đã có thông tin về kế hoạch của phía Đông, nhưng họ vẫn không thể đoán chính xác thời điểm và quy mô của bức tường.

Từ ngày 3 đến 5-8-1961, Ulbricht viếng thăm lãnh đạo Liên Xô Nikita Sergeyevich Khrushchyov trong thời gian của cuộc họp cấp cao các nước trong khối Warszawa tại Moskva. Trong tuyên bố của các quốc gia thành viên trong hội nghị của khối Warszawa đã có lời đề nghị "phải chặn đứng các hoạt động phá hoại ngấm ngầm chống lại các nước phe xã hội chủ nghĩa tại biên giới Tây Berlin và phải đảm bảo canh gác và kiểm soát có hiệu quả vùng Tây Berlin.

Ngày 11-8-1961, Quốc hội của Đông Đức chấp thuận kết quả của hội nghị Moskva và ủy nhiệm cho Hội đồng Bộ trưởng tiến hành tất cả các biện pháp tương ứng. Ngày 12-8-1961, Hội đồng Bộ trưởng quyết định sử dụng các "lực lượng vũ trang" để canh phòng biên giới với Tây Berlin và để xây dựng rào chắn biên giới.

Đêm 12 rạng sáng ngày 13-8-1961, Quân đội Nhân dân Quốc gia, 5.000 Cảnh sát biên phòng (tiền thân của Lực lượng Biên phòng sau này), 5.000 Công an Nhân dân và 4.500 người thuộc lực lượng công nhân vũ trang bắt đầu phong tỏa các đường bộ và đường sắt dẫn đến Tây Berlin. Quân đội Xô Viết được đặt trong tình trạng báo động và hiện diện tại các cửa khẩu biên giới của Đồng Minh. Tất cả các liên kết giao thông còn tồn tại giữa hai phần Berlin đều bị gián đoạn.

Erich Honecker vào thời điểm đó dưới cương vị là bí thư trung ương Đảng về an ninh đã nhân danh ban lãnh đạo Đảng chịu trách nhiệm chính trị về việc lên kế hoạch và thực hiện việc xây bức tường.

Phản ứng của Tây Đức và phương Tây

Ngay trong cùng ngày phía Đông Đức xây bức tường, Thủ tướng Liên bang Konrad Adenauer đã kêu gọi qua đài phát thanh yêu cầu người dân hãy bình tĩnh và thận trọng, nhắc đến việc sẽ phối hợp cùng với lực lượng Đồng Minh để có phản ứng tiếp theo. Nhưng mãi hai tuần sau khi bức tường được xây dựng ông mới viếng thăm Tây Berlin.

Thị trưởng Berlin đương nhiệm Willy Brandt đã cực lực phản đối, nhưng cuối cùng ông cũng bất lực trước việc xây bức tường bao quanh Tây Berlin chia cắt thành phố.

Ngay trong năm đó, các tiểu bang Tây Đức đã thành lập Trung tâm Thu thập của Hành chánh Tư pháp Tiểu bang tại Salzgitter để ghi nhận lại các vi phạm về quyền con người trên lãnh thổ Đông Đức. Vào ngày 16 tháng 8 năm 1961 Willy Brandt và 300.000 người dân Tây Berlin đã biểu tình trước Tòa thị chính Schöneberg.

Phương Tây phản ứng rất chậm chạp: mãi 20 tiếng sau đó, lực lượng quân sự mới xuất hiện tại biên giới. Sau 40 tiếng một bức thư mới được gửi đến Ban chỉ huy quân sự Xô Viết Berlin, và mãi đến 72 tiếng sau đó, để cho đầy đủ về mặt hình thức, các phản đối mang tính ngoại giao của phe Đồng Minh phía tây mới được gửi đến Moskva.

Có nhiều tin đồn cho rằng trước đó Liên bang Xô Viết đã bảo đảm với phe Đồng Minh phía tây là Liên bang Xô Viết sẽ không đụng chạm đến quyền lợi của họ ở Tây Berlin. Trên thực tế, từ kinh nghiệm của Cuộc phong tỏa Berlin, trong mắt của Đồng Minh phía Tây thể chế của Tây Berlin luôn luôn bị đe dọa – việc xây bức tường giờ đây chính là tuyên ngôn bằng hiện vật của nguyên trạng đương thời, cái mà giờ đây chỉ được xây nền tảng bằng bê tông theo đúng nghĩa đen của nó. Có thể thấy rõ rằng Liên bang Xô Viết đã từ bỏ yêu cầu về một thành phố Berlin "tự do", phi quân sự được thể hiện trong tối hậu thư của Khrushchyov năm 1958.

Bức tường sụp đổ

Bức tường Berlin đã sụp đổ trong đêm thứ Năm ngày 9 tháng 11, rạng sáng ngày thứ Sáu ngày 10 tháng 11 năm 1989, sau hơn 28 năm tồn tại.

Dẫn đến việc mở cửa bức tường về một mặt là các cuộc biểu tình tuần hành rộng lớn và yêu cầu tự do đi lại trong Đông Đức trước kia, về mặt khác là việc "bỏ trốn Cộng hòa" (Republikflucht) liên tục của một số lớn người dân từ Đông Đức sang Tây Đức đi vòng qua nước ngoài như Hungary, nước đã mở cửa biên giới với Áo từ ngày 11 tháng 9 hay trực tiếp từ Tiệp Khắc từ đầu tháng 11 hoặc qua các đại sứ quán Đức tại các thủ đô của các quốc gia ở Đông Âu (trong đó là các đại sứ quán tại Praha và Warszawa).

Sau khi bản dự thảo cho Luật đi lại mới (Reisegesetz) được công bố vào ngày 6 tháng 11 vấp phải phản đối cực lực và lãnh đạo Tiệp Khắc bằng con đường ngoại giao ngày càng phản đối mạnh mẽ hơn việc công dân Đông Đức bỏ đi thông qua đất nước Tiệp Khắc, Bộ chính trị của Đảng Xã hội Chủ nghĩa Thống nhất Đức quyết định thay đạo luật mới bằng một quy định về việc ra nước ngoài. Một bản dự thảo cho quyết định này, có thêm phần về việc xuất ngoại để thăm viếng, được Bộ chính trị xác nhận và chuyển tiếp đến Hội đồng Bộ trưởng.

Tại đấy, theo như dự tính thì bản dự thảo trình Hội đồng Bộ trưởng cần được hoàn thành và thông qua ngay trong ngày để có thể được công bố bắt đầu từ lúc 4 giờ ngày hôm sau thông qua hãng thông tấn xã nhà nước ADN. Thế nhưng trong quy trình thông qua đã có ý kiến phản đối từ Bộ Tư pháp. Song song với việc này, bản dự thảo trình Hội đồng Bộ trưởng được đưa ra bàn thảo vào buổi chiều ngày hôm đó trong Ủy ban Trung ương Đảng và được sửa đổi nhỏ. Phiên bản này của dự thảo được Egon Krenz trao cho thành viên của Bộ Chính trị Günter Schabowski, người vắng mặt trong các cuộc họp trước đó của Bộ chính trị và Ủy ban Trung ương Đảng, trước khi Schabowski tổ chức họp báo về kết quả của lần họp Ủy ban Trung ương Đảng.

Cuộc họp báo với Günter Schabowski trong Sở Báo chí/Trung tâm Báo chí Quốc tế trên đường Mohren (Mohrenstraße) số 38 tại Đông Berlin (hiện nay là một phần của Bộ Tư pháp Liên bang) được truyền hình trực tiếp và được nhiều người theo dõi, và chính là ngòi nổ mở cửa bức tường. Vào cuối cuộc họp báo vào lúc 18 giờ 57, gần như là việc phụ, Schabowski đọc từ tờ giấy được đưa cho ông bản dự thảo dành cho Hội đồng Bộ trưởng:

"Có thể làm đơn xin du lịch cá nhân ra nước ngoài mà không cần có điều kiện như lý do xuất ngoại hay quan hệ họ hàng. Giấy phép sẽ được cấp trong thời hạn ngắn. Các ban phòng có thẩm quyền về hộ chiếu và khai báo cư trú của các cơ quan Công an Nhân dân cấp huyện trong nước Đông Đức có thể nhanh chóng cấp giấy thông hành ra nước ngoài thường xuyên theo như chỉ thị. Có thể liên tục ra nước ngoài tại tất cả các cửa khẩu biên giới giữa nước Đông Đức và Tây Đức."

Dựa trên thông tin từ các đài truyền thanh và truyền hình của Tây Đức và Tây Berlin dưới tựa đề được diễn giải một cách sai lầm là "Bức tường đã mở!" hằng ngàn người dân Đông Berlin đã kéo đến các cửa khẩu và yêu cầu mở cổng. Vào thời điểm này, không những lực lượng biên phòng mà ngay cả các đơn vị kiểm tra hộ chiếu chịu trách nhiệm về thủ tục thuộc Bộ An ninh Quốc gia cũng hoàn toàn không được thông báo gì về vấn đề này.

Dưới áp lực của số đông quần chúng, ngay sau 23 giờ, cửa khẩu biên giới tại đường Bornholm (Bornholmer Straße) ở Berlin được mở đầu tiên mà không có lệnh hay chỉ đạo cụ thể, sau đấy là các cửa khẩu khác trong thành phố Berlin cũng như tại biên giới nội địa Đức. Ngay tối khuya đó, nhiều người đã theo dõi việc mở các cửa khẩu biên giới qua truyền hình và một phần đã bắt đầu ra đi. "Cơn bão" bắt đầu vào sáng ngày hôm sau, ngày 10 tháng 11 năm 1989, vì rất nhiều người vẫn còn đang ngủ khi biên giới được mở vào giữa đêm khuya. Ngày 22 tháng 12 năm 1989, toàn bộ những cổng ngăn cách giữa bức tường được chính thức mở cửa.

Công dân Đông Đức đã được người dân Tây Berlin đón chào nồng nhiệt. Phần lớn các quán bia gần bức tường tự phát cho uống bia không phải trả tiền và trên đại lộ Kurfürstendamm là hằng đoàn ô tô bóp còi diễu hành, những người hoàn toàn xa lạ ôm choàng lấy nhau. Khi có thông tin về việc bức tường được mở cửa, Quốc hội Liên bang đã tạm ngừng phiên họp về ngân sách quốc gia và các nghị sỹ đã tự phát hát quốc ca. Mỗi người dân Đông Đức được chính phủ CHLB Đức tặng 100 DM khi qua cổng (lúc đó trị giá trên thị trường chợ đen là 1000 tiền Đông Đức, gần bằng 1 tháng lương trung bình), gọi là "tiền chào mừng".

Cấu trúc hệ thống bảo vệ biên giới tại Berlin

Biển cảnh báo tại vùng biên giới (Vùng biên giới, chỉ được phép vào với giấy phép đặc biệt.)Bức tường Berlin được hoàn thiện bằng nhiều công trình rộng khắp ở cạnh biên giới với Tây Đức. Cũng như phần biên giới nội Đức còn lại, Bức tường Berlin được củng cố với nhiều hệ thống rộng lớn bao gồm hàng rào kẽm gai, hào, vật cản xe tăng, đường tuần tra và tháp canh. Chỉ riêng chó đặc nhiệm đã có khoảng 1.000 con đã được sử dụng cho đến đầu thập niên 1980. Các hệ thống này được liên tục mở rộng qua nhiều thập niên. Các ngôi nhà gần bức tường đều bị giật sập, dân cư trong các ngôi nhà đó đã bị bắt buộc di chuyển sang nơi khác trước đấy. Ngay cả Nhà thờ Hòa giải trên đường Bernau (Bernauer Straße) cũng bị giật sập vào ngày 28 tháng 1 năm 1985. Theo thông tin của Bộ An ninh Quốc gia trong mùa xuân 1989, hệ thống chung quanh Bức tường Berlin bao gồm:

41,91 km tường có chiều cao 3.60 m
58,95 km tường có chiều cao 3,40 m
68,42 km hàng rào bằng kim loại có chiều cao 2,90 m làm "vật cản trước"
161 km đường đi có hệ thống chiếu sáng
113,85 km hàng rào có hệ thống báo động
186 tháp canh
31 cơ sở chỉ huy

Tường bê tông hay rào sắt cao khoảng từ 2 đến 3 mét. Dưới đất là hệ thống phát tín hiệu báo động khi chạm vào. Rào sắt cao hơn đầu người có gắn kẽm gai và dây báo động. Ngoài ra nhiều đoạn còn có chó đặc nhiệm, hào cản xe cơ giới và cản xe tăng, chỉ được hủy bỏ sau khi Tây Đức cho vay hằng tỉ đồng DM.

Dưới đây là một số hình ảnh lịch sử về Bức tường Berlin:


Cảnh sát Tây Đức và Đông Đức đối mặt nhau tại vạch chia cách ở Berlin, nơi sẽ thành địa điểm xây bức tường. Ảnh chụp năm 1955.


Ngày 13/8/1961, những người lính Đông Đức bắt đầu xây Bức tường Berlin.


Người dân Đức quan sát Bức tường Berlin được định hình, chia rẽ giữa một bên là Đông Đức ủng hộ Liên Xô và một bên là Tây Đức ủng hộ Mỹ và phương Tây. Bức ảnh này được chụp ngày 19/2/1964.


Tổng thống Mỹ John F. Kennedy quan sát Đông Đức qua Bức tường Berlin ngày 26/6/1963.


Trong ảnh chụp năm 1971, bức tường đuợc xây dựng cao từ 2 đến 3m. Vào năm 1989, có tổng cộng 302 tháp canh dọc chiều dài của bức tường.


Thanh niên Đức "đổ bộ" lên Bức tường Berlin một ngày trước khi công trình này bị phá dỡ.


Ngày 9/11/1989, Gunter Schabowski, lãnh đạo Đảng cộng sản Đông Đức công bố người dân Đông Đức có thể chủ động và tự do tới Tây Đức.


Hàng nghìn người dân ở Đông Đức và Tây Đức đã tập trung xung quanh bức tường ngăn cách giữa họ và những người đồng hương kể từ năm 1961. Người dân đồng loạt trèo lên bức tường trước Cổng Brandenburg.


Ngày 9/11/1989, Bức tường Berlin, biểu tượng của Chiến tranh Lạnh, đã bị dỡ bỏ.



Những lỗ hổng lớn được tạo ra.



Bức tường bị kéo dỡ. Bức tường Berlin với chiều dài hơn 160 km được cần cẩu phá dỡ gần Cổng Brandenburg ngày 10/2/1990.


 Một cảnh sát Tây đức bắt tay quân nhân Đông Đức bước qua lỗ hổng từ bức tường ngày 12/11/1989.



Ngày 10/11/1989, công dân Tây Đức chào mừng và hoan nghênh dòng xe của người dân Đông Đức đi qua trạm kiểm soát Charlie.


Con phố Eberswalder Strasse và Oderberger Strasse năm 1968 (trên) và hiện tại khi không còn bóng dáng của Bức tường Berlin.



Khu vực Cổng Brandenburg dường như thóang đãng và rộng rãi hơn sau khi Bức tường Berlin bị phá bỏ.

--------------------

Tư liệu quốc tế