Thứ Bảy, 26 tháng 7, 2014

Bán tranh giả là vi phạm tác quyền

Huỳnh Kiều

Đầu tháng 10-2008, báo chí đưa tin con trai cố họa sỹ Bùi Xuân Phái đang có ý định kiện hãng đấu giá HongKong Sotheby's vì đang rao bán tranh giả của cha mình. Đây không phải là lần đầu tiên tranh giả Việt Nam được rao bán công khai như vậy.


Công khai bán đấu giá tranh giả (!?)

Theo đó, hãng chuyên bán đấu giá thuộc hàng danh tiếng thế giới Sotheby's sẽ đem 5 tác phẩm của họa sĩ Bùi Xuân Phái ra bán đấu giá tại HongKong. Giá khởi điểm của những bức tranh này dự kiến nằm trong khoảng 120.000 - 200.000 đô la HongKong (khoảng 252-420 triệu đồng).

Ngay sau khi nghe tin đó, họa sĩ Bùi Thanh Phương, con trai cố họa sỹ Bùi Xuân Phái, tuyên bố sẽ kiện ra tòa án Pháp nếu Sotheby's vẫn tiến hành đấu giá những bức tranh giả của cha mình. Theo họa sĩ Bùi Thanh Phương, 4 trong số 5 bức dự kiến đấu giá là … tranh giả ! Hai chuyên gia chuyên sưu tầm tranh Bùi Xuân Phái là Trần Hậu Tuấn và Gerard Chapuis cũng xác định điều này là có cơ sở.


Một bức Phố của Bùi Xuân Phái

Họa sĩ Bùi Thanh Phương khẳng định sẽ theo kiện đến cùng, không chỉ vì danh tiếng của cố họa sĩ Bùi Xuân Phái, mà còn vì quyền lợi chung của đất nước. Hiện nay có tình trạng rất nhiều tranh của các danh họa Việt Nam bị làm giả và đem đi đấu giá trên trường quốc tế, gây mất lòng tin cho khách hàng.

Thật vậy, đây không phải là lần đầu tiên người ta phát hiện ra chuyện tranh giả của các họa sĩ tên tuổi tại Việt Nam được công khai bán đấu giá ở nước ngoài.

Hơn nửa năm trước, cuối tháng 2-2008, trên báo Tuổi Trẻ cũng đã đưa tin về việc tranh giả của hai họa sĩ Nguyễn Gia Trí và Nguyễn Sáng cũng đang được trưng bán đấu giá tại Mỹ.

Những thông tin rao trên mạng của công ty đấu giá Neal (Neal Auction Company) ở New Orleans, Los Angeles, Mỹ cho biết sẽ tổ chức bán đấu giá hai tác phẩm quan trọng của mỹ thuật VN vào ngày 23-2-2008. Cụ thể đó là : Bức tranh sơn mài Trong vườn (hay còn gọi là Vườn xuân) của họa sĩ Nguyễn Gia Trí. Đây là một tranh ghép ba tấm (triptych) có khổ cỡ 100x200cm (35x70,5inch) và có xuất xứ (theo lời rao) là được mua từ chính tác giả tại Sài Gòn năm 1991. Mức giá khởi điểm của bức tranh là: 40.000 - 60.000 USD. Và bức tranh sơn dầu Thiếu nữ bên hoa sen của họa sĩ Nguyễn Sáng, được rao có khổ cỡ 100x130cm, vẽ năm 1972. Mức giá khởi điểm: 7.000-9.000 USD.

Liên quan đến thông tin này, vài nhà sưu tập và chủ gallery tại TP.HCM khẳng định: một bức tranh của Nguyễn Sáng cỡ đó nếu là tranh thật sẽ phải có giá vài chục ngàn USD ngay tại VN. Còn tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí nếu là thật và với khổ như vậy phải có giá cao hơn nhiều lần.

Hơn nữa, cũng theo lời các chuyên gia, thời điểm 1991 không thể có ai mua được tranh trực tiếp từ nhà danh họa Nguyễn Gia Trí. Vì khi đó ông đã quá già yếu, gần như liệt giường. Khi đó, chỉ có tác phẩm Vườn xuân Trung - Nam - Bắc đã được UBND TP.HCM mua trước đó để trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật thành phố. Còn về bức tranh Thiếu nữ bên hoa sen của Nguyễn Sáng thì cho đến nay chỉ có một bản duy nhất, khổ 80x120cm đang được lưu giữ trang trọng tại Bảo tàng Mỹ thuật Hà Nội. Vì thế, hai bức tranh đem đấu giá chỉ có thể là bản được chép lại và mạo tên tác giả.

Có kiện được không?

Xung quanh vấn đề này, câu hỏi đặt ra là liệu con của họa sĩ Bùi Xuân Phái có thể kiện nơi bán đấu giá tranh giả của cha mình được không ? Và nếu được thì dựa theo qui định pháp luật như thế nào?

Trong nhiều bài viết trên Haimat.vn, chúng tôi đã nhiều lần đề cập tới vấn đề quyền tác giả. Theo đó, chúng ta hẳn đều biết rằng những người có công tìm tòi, sáng tạo ra các sản phẩm trí tuệ như : tác phẩm văn học, tác phẩm sân khấu, hội họa … đều có và được bảo hộ về quyền tác giả. Quyền tác giả bao gồm hai bộ phận : quyền nhân thân và quyền tài sản.

Quyền nhân thân của tác giả là quyền được đặt tên cho tác phẩm, đứng tên tác giả, công bố tác phẩm … - điểm đặc biệt của quyền nhân thân là luôn gắn liền với tác giả, không thể chuyển giao cho người khác. Trong đó, quyền đứng tên tác giả được pháp luật (quốc tế và tại Việt Nam) bảo hộ vĩnh viễn (vô thời hạn).


Thiếu nữ bên hoa sen của Nguyễn Sáng

Để dễ hình dung, có thể lấy tác phẩm thơ Truyện Kiều của thi hào Nguyễn Du làm ví dụ. Trải qua hàng thế kỷ, nhà thơ đã qua đời, ngày nay rất nhiều nhà xuất bản đã in lại tác phẩm này của ông. Và theo qui định của pháp luật, hàng ngàn năm sau và vĩnh viễn, bao giờ tác giả của Truyện Kiều cũng vẫn là Nguyễn Du. Nếu có “ai đó” ghi tên người khác thì hẳn là đã cố ý “cầm nhầm”, vi phạm pháp luật.

Còn quyền tài sản là quyền làm tác phẩm phái sinh ( phóng tác, cải biên từ tác phẩm gốc), sao chép, bán, cho thuê …

Luật cũng qui định về “thời hạn” bảo hộ “quyền tài sản” của tác giả. Theo đó, thời hạn bảo hộ về quyền tài sản là “suốt cuộc đời tác giả và năm mươi năm tiếp theo năm tác giả chết”. Điều này có nghĩa là sau khi tác giả qua đời thì những người thừa kế của họ được quyền sử dụng, khai thác tác phẩm ( quyền tài sản) trong vòng 50 năm tiếp theo.

Đối chiếu với những qui định như trên, có thể thấy các bức tranh của các họa sĩ Việt Nam nói trên đang hoàn toàn nằm trong thời hạn đang được pháp luật về sở hữu trí tuệ bảo hộ. Do vậy, dù các họa sĩ đã qua đời thì con cháu của họ ( những người thừa kế) vẫn có quyền khiếu nại, kiện tụng – khi có người khác có hành vi vi phạm tác quyền – để bảo vệ quyền tác giả trên cả hai phương diện : quyền nhân thân và quyền tài sản.

Trong số các hành vi bị xem là xâm phạm quyền tác giả có các hành vi như : mạo danh tác giả, công bố, phân phối ( bán) tác phẩm mà không được phép của tác giả hoặc sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả, làm và bán tác phẩm mà chữ ký của tác giả bị giả mạo … - “áp” những qui định này vào việc các hãng bán đấu giá đã tự ý bán tranh giả của các danh họa Việt Nam, có thể thấy họa sĩ Bùi Thanh Phương hầu như chắc chắn thắng kiện – vì có cơ sở pháp lý rất cao.

Tất nhiên, cũng cần nói cho rõ đấy chỉ là trên phương diện “lý thuyết”. Còn thực tế để kiện và thắng kiện chắc chắn không đơn giản chút nào. Trong đó, điều quan trọng nhất là người khởi kiện phải chứng minh được tranh của các họa sĩ Việt Nam mà các hãng đấu giá nước ngoài đang rao bán là tranh giả. Để chứng minh điều này phải giám định, có chuyên gia thẩm định ... mà thậm chí cũng rất khó.

-----------------------------

Các hành vi xâm phạm quyền tác giả

1. Chiếm đoạt quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học.
2. Mạo danh tác giả.
3. Công bố, phân phối tác phẩm mà không được phép của tác giả.
4. Công bố, phân phối tác phẩm có đồng tác giả mà không được phép của đồng tác giả đó. 
5. Sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.
6. Sao chép tác phẩm mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.
7. Làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh.
8. Sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, không trả tiền nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất khác theo quy định của pháp luật.
9. Cho thuê tác phẩm mà không trả tiền nhuận bút, thù lao và quyền lợi vật chất khác cho tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả.
10. Nhân bản, sản xuất bản sao, phân phối, trưng bày hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng qua mạng truyền thông và các phương tiện kỹ thuật số mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả. 
11. Xuất bản tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả.
12. Cố ý huỷ bỏ hoặc làm vô hiệu các biện pháp kỹ thuật do chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện để bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm của mình.
13. Cố ý xoá, thay đổi thông tin quản lý quyền dưới hình thức điện tử có trong tác phẩm.
14. Sản xuất, lắp ráp, biến đổi, phân phối, nhập khẩu, xuất khẩu, bán hoặc cho thuê thiết bị khi biết hoặc có cơ sở để biết thiết bị đó làm vô hiệu các biện pháp kỹ thuật do chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện để bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm của mình.
15. Làm và bán tác phẩm mà chữ ký của tác giả bị giả mạo.
16. Xuất khẩu, nhập khẩu, phân phối bản sao tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả.

(Theo Điều 28 Luật sở hữu trí tuệ)

----------------------------

Ba cây đại thụ của hội họa Việt Nam

Bùi Xuân Phái: Phố Phái!

Họa sĩ Bùi Xuân Phái (1920-1988), sinh tại Hà Đông, tốt nghiệp trường Mỹ thuật Đông dương Hà Nội khóa 1941-1946.

Những năm 1956 - 1957 ông tham gia giảng dạy tại trường Mỹ thuật Hà Nội.

Bùi Xuân Phái là họa sĩ chuyên về chất liệu sơn dầu. Tranh của ông tập trung nhiều nhất vào đề tài phố cổ Hà Nội nên dòng tranh này của ông có biệt danh là Phố Phái. Nhiều bức tranh phố được ông vẽ từ những thập niên 50, 60, 70 nên mang đậm nét cổ kính.

Ngoài đề tài phố cổ, ông còn vẽ các đề tài khác như : chèo, chân dung, nông thôn, khỏa thân, tĩnh vật ... và cũng đều rất thành công. Họa sĩ Bùi Xuân Phái đã đoạt được nhiều giải thưởng ở các cuộc triển lãm toàn quốc và thủ đô.

Bùi Xuân Phái còn thành công trong lĩnh vực minh họa báo chí và trình bày bìa sách. Năm 1982, ông được giải thưởng quốc tế Lép-dích về trình bày cuốn sách Hề chèo. Ông còn là ủy viên ban chấp hành Hội Văn nghệ Hà Nội.

Năm 1984, Bùi Xuân Phái mở cuộc triển tranh lãm cá nhân, cuộc triển lãm được đánh giá là thành công nhất kể từ trước đó tại Việt nam. 24 bức tranh được khách hàng đặt mua ngay trong ngày khai mạc.

Dưới đây là một bức tranh về chèo của ông :



Nguyễn Gia Trí - "Vua sơn mài"

Họa sĩ Nguyễn Gia Trí (1908 - 1993) sinh tại Hà Tây. Ông cũng là sinh viên của trường Mỹ thuật Đông Dương thời kỳ 1931-1936. Được xem là người đầu tiên chuyển những bức tranh sơn mài từ trang trí thành những tuyệt phẩm nghệ thuật, vì thế ông được mệnh danh là "Vua sơn mài".

Từ những đường nét vẽ thanh lịch và những tư tưởng mới về nghệ thuật sơn mài, Nguyễn Gia Trí phối hợp lối in khắc với những phương thức sơn mài mới, đồng thời áp dụng các nguyên tắc cấu trúc tranh vẽ phương Tây, để tạo nên những bức họa hiện đại mang đầy tính dân tộc.

Hiện nay, nhiều tác phẩm của ông được lưu giữ trong Viện Bảo Tàng Mỹ Thuật Việt Nam tại Hà Nội và Viện Bảo Tàng Mỹ Thuật tại Sài Gòn. Tác phẩm của Nguyễn Gia Trí được đánh giá vào tầm Bảo Vật Quốc Gia. Vì thế, hiện nay những tác phẩm của ông không được phép rời khỏi Việt Nam.

Trong số các họa sĩ hiện đại nước ta, có duy nhất danh họa Nguyễn Gia Trí bán tranh tính theo …. diện tích và ông luôn phải từ chối đơn đặt hàng của khách vì … vẽ không kịp.

Dưới đây là một bức tranh của ông:




Nguyễn Sáng: bậc thầy về chân dung

Họa sĩ Nguyễn Sáng (1923 -1988), quê ở Tiền Giang. Ông tốt nghiệp trường Mỹ thuật Gia Định và Mỹ thuật Đông Dương Hà Nội. Ông đã dành trọn cuộc đời mình cho sáng tác hội họa.

Các nhà phê bình mỹ thuật từng đánh giá Nguyễn Sáng là bậc thầy về sơn mài và tranh chân dung. Các nhà phê bình hội họa đánh giá cao các tranh chân dung của Nguyễn Sáng vẽ về nhà văn Nguyễn Tuân, Tô Hoài, họa sĩ Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm. Chân dung các nhân vật qua nét vẽ của Nguyễn Sáng vừa giản dị, gần gũi với đời thường vừa mang vẻ đẹp thanh thoát của tính cách nghệ sĩ.

Nguyễn Sáng là một tài năng già dặn, càng vẽ càng đẹp. Ông chỉ có hai bàn tay trắng nhưng đã để lại cho cuộc đời những bức tranh vô giá.

Cùng với Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Tư Nghiêm, ông là cây đại thụ của tranh sơn mài VN. Nếu như Nguyễn Gia Trí đưa sơn mài đến đỉnh cao của những cảnh thần tiên mộng ảo, vàng son cung đình đài các , thì Nguyễn Sáng đẩy sơn mài đến đỉnh cao khác với tầng lớp đời thường cần lao, cảnh bi hùng chiến trận, chiến tranh cách mạng, những xung đột mạnh mẽ của cuộc sống hiện tại. Các tác phẩm của Nguyễn Sáng có tầm cỡ về kỹ năng, mang rõ những thông điệp lớn về thân phận con người.

Dưới đây là một bức tranh của ông :


 ---------------------------------

Văn hóa - Nghệ thuật