Saturday, February 8, 2014

Tranh luận về xác lập quyền sở hữu: Tổ ong của ai?

Pháp luật, nhất là luật dân sự, dù hoàn chỉnh đến đâu đi nữa, dù có hàng trăm, hàng ngàn điều luật đi nữa cũng không thể tiên liệu được đầy đủ hết mọi tình huống cá biệt có thể xảy ra trong thực tiễn. Cho nên, việc xét xử ở các nước ngoài các bộ luật thường người ta phải dựa vào án lệ.

Ảnh minh họa: Ong trên cây của ai?

Lời đầu: Tháng 10-2004, tôi đang là một phóng viên của báo Pháp luật TP.HCM. Trên báo có mục Đố vui, gồm các câu hỏi về pháp luật do bạn đọc gửi tới. Có một câu hỏi rất thú vị về việc tổ ong trên cây của ai? Dựa theo câu hỏi này, báo đã tổ chức một phiên tòa giả định (kịch bản và hồ sơ vụ án do tôi viết - theo sự phân công của Ban biên tập), để tranh luận làm rõ vấn đề. Tôi tham gia vào phiên tòa này với tư cách là luật sư bảo vệ quyền lợi cho một đương sự trong vụ án. Phiên tòa giả định này được phát sóng trực tiếp trên Đài truyền hình Đồng Nai và thu hút đông đảo ý kiến tranh luận. Trên báo Pháp luật có đăng bài viết dưới đây (được một Công ty luật đăng lại). Nói chung đây là một kỷ niệm vui đối với tôi. LS. Trần Hồng Phong.



Các luật sư Trương Thị Hòa, Nguyễn Minh Tâm ... đang bình luận về ý kiến của các luật sư trong phiên tòa giả định tại Phòng bình luận, Đài Truyền hình Đồng Nai (trực tiếp).

----------------------------------

Tranh luận về xác lập quyền sở hữu: Tổ ong của ai?

Tình huống pháp lý: Nhà A có trồng một cây bưởi sau vườn. Một nhánh bưởi nhà A vươn sang phần không gian nhà B bên cạnh. Có một tổ ong mật làm tổ trên nhánh cây bưởi đó. C là người hàng xóm đang hành nghề nuôi ong mật phát hiện ra tổ ong trên cành bưởi nên sang bắt ong, lấy mật về. Thấy vậy, A chạy ra ngăn lại và không cho C bắt ong. A cho rằng: "Cây bưởi của tôi, ong làm tổ trên cây bưởi là của tôi. Không ai có quyền bắt đi". Nghe vậy, B chạy ra nói: "Cây bưởi tuy của anh A nhưng ong lại làm tổ trên phần không gian nhà tôi. Do đó ong và mật là của tôi". C liền cãi: "Ong là loài vật tự nhiên, người nào phát hiện và chiếm giữ nó thì người đó là chủ sở hữu. Vả lại nhà tôi cũng có nuôi ong mật nên toàn bộ tổ ong đó thuộc về tôi". Theo pháp luật hiện hành A, B, C ai là người được quyền sở hữu tổ ong và mật ấy? Tại sao?

Hội đồng xét xử gồm có: Thạc sĩ Phạm Kim Anh, Quyền Trưởng khoa Luật dân sự, Đại học Luật TP.HCM chủ tọa phiên tòa; hai thẩm phán là thạc sĩ Ngô Thế Tiến, thẩm phán TAND tối cao tại TP.HCM và thẩm phán Vũ Tiến Long, Tòa dân sự TAND TP.HCM. Luật sư Cao học luật Phạm Quốc Hưng. Đoàn luật sư TP.HCM đảm nhận vai trò đại diện viện kiểm sát.

Các luật sư: Luật sư Phạm Minh Tuấn bảo vệ quyền lợi cho chủ vườn bưởi (A). Luật sư Phạm Quốc Hưng bảo vệ quyền lợi bên B (có nhánh bưởi vươn qua). Luật sư Trần Hồng Phong bảo vệ quyền lợi cho người hái ong (C).

Ghi chú: bao đăng lẫn lộn cây điều và cây bưởi.

Tổ ong là hoa lợi?

Vấn đề pháp lý quan trọng: "Tổ ong có phải là hoa lợi của cây điều?" được tranh luận, phân tích cặn kẽ.

Luật sư Tuấn nói như đinh đóng cột: Tổ ong là hoa lợi của cây điều. Việc khai thác tổ ong trên cây không làm ảnh hưởng đến giá trị của tài sản gốc. Nếu ta gọi tài sản sinh hoa lợi là tài sản gốc thì tài gốc là cây điều chứ không phải là khoảng không gian có cây điều. Luật sư Trần Hồng Phong phản bác tổ ong là hoa lợi nhưng không phải là hoa lợi của cây điều. Tổ ong là hoa lợi của con ong (do ong hút phấn, tạo mật…). Luật sư Hưng củng cố thêm: Cái lá, cái hoa, cái quả điều là hoa lợi của cây điều. Nếu bất cứ cây điều nào cũng sinh ra tổ ong thì ong mới là hoa lợi của cây điều!

HĐXX gút lại: Tổ ong không phải là hoa lợi của cây điều bởi cây điều không sinh ra tổ ong.

Ai có công người đó được hưởng?

Luật sư Phong đề nghị HĐXX công nhận tổ ong là của anh Cương vì anh Cương là người phát hiện ra tổ ong. Nghề lấy ong là công việc hoàn toàn lương thiện, tập quán cho phép họ đi tìm bắt ong. Ngoài ra, công việc này có tính nguy hiểm, đòi hỏi có kỹ thuật, kinh nghiệm nhất định. Như vậy, anh Cương đã bằng lao động mà tạo ra thu nhập hợp pháp. Việc anh Cương vào nhà không xin phép có thể chưa đúng nhưng là vi phạm khác và ở nhà quê không dễ thấy chủ nhà mà xin phép !

Luật sư Nguyễn Hoài Phương bác lại: Anh Cương có thấy tổ ong nhưng chủ không cho phép thì không được lấy ! Việc anh Cương đi bắt ong trước đây không ai ngăn cản là do tình làng nghĩa xóm không tạo ra tiền lệ.

Luật sư Phạm Quốc Hưng phân tích: Anh Cương có hai hành vi: vào nhà không xin phép và hành vi bắt ong: Hành vi vào nhà không xin phép là không hợp pháp nhưng nó không tạo ra thu nhập. Việc bắt ong là lao động có kỹ năng, có kinh nghiệm mới có thể bắt được. Khi đã bắt được tức là đã chiếm hữu mà không phạm pháp.

Luật sư Tuấn liên hệ với quy định người có vật nuôi dưới nước di chuyển vào ao của người khác thì không được đòi lại trừ trường hợp vật đó có làm dấu riêng. Vì vậy, anh Cương tuy có công bắt được tổ ong nhưng xâm phạm quyền sở hữu của người khác.

Chủ không có quyền cấm…!

Luật sư Nguyễn Hoài Phương cho rằng tổ ong nằm trong khoảng không gian đất nhà ông Ban thì ông An, cũng như anh Cương muốn khai thác, sử dụng, chiếm hữu nó (cũng như những gì có trên cành điều - hoa, lá, trái…)… phải được sự đồng ý của ông Ban. Nếu ông Ban không cho phép thì cũng chỉ được đứng nhìn chứ không làm gì được. Pháp luật không buộc ông Ban phải cho phép ông An vào vườn mình để thu hoạch, khai thác hoa lợi (trái điều…) trên cành cây này. Nếu ông Ban ngăn cấm thì cũng không bị coi là trái pháp luật. Một người không được phép khai thác, sử dụng, định đoạt, chiếm hữu tài sản (như ông An, anh Cương thì có được coi là chủ sở hữu của tài sản hay không, trong khi ông Ban lại có đầy đủ các quyền này…?

Luật sư Hưng cho rằng ông Ban có quyền chiếm hữu những gì lọt vào không gian, mặt đất trong trường hợp không xác định ai là chủ. Đối với vật tự nhiên không có chủ thì chỉ là chủ khi bắt được. Ở đây, ông Ban cũng chưa bắt, thậm chí chưa phát hiện thì làm gì là của ông Ban!

Áp dụng luật tương tự!

Luật sư Tuấn khẳng định: Tổ là của ông An! Nếu nhánh cây tách ra khỏi cây thì không còn giá trị. Việc sở hữu cành cây bao giờ cũng gắn với quyền sử dụng đất nơi có cây. Vì vậy ông Ban không thể chỉ sở hữu một nhánh trên thân cây của ông An. Nếu ông An bón hoá chất cho cây điều dẫn đến trái điều trên phần không gian của ông Ban có chất độc gây hậu quả thì ông An vẫn phải chịu trách nhiệm. Vì ông An phải chịu trách nhiệm pháp lý về những hậu quả do đối tượng của sở hữu mình gây ra nên được toàn quyền khai thác cây điều. Nếu con chó nhà ông An sang đẻ bên đất ông Ban thì ông An có sai nhưng ông Ban phải đem qua trả chứ không được lấy.

Luật sư Hưng cũng cho rằng cây là vật đồng bộ, không thể tách nhánh ra khỏi thân cây. Việc vi phạm cho cây gie ra không có nghĩa là mất quyền sở hữu. Luật không quy định việc mất quyền sở hữu khi vi phạm không gian.


Tổ ong thuộc về ai? (ảnh minh họa)

Hội đồng xét xử nhận định

Nhánh cây ông An vi phạm không gian, ông Ban có quyền yêu cầu chặt bỏ nhưng ông An chưa chặt, ông Ban lại không có biện pháp gì (khiếu nại với tổ hoà giải, UBND phường xã) chứng tỏ mình yêu cầu chặt thì cành cây vẫn là của ông An. Còn tổ ong là vật thiên nhiên như cây cỏ, chim muông, thú dữ sinh sản, di chuyển tự nhiên, nếu không có chủ và không thuộc diện nhà nước quản lý thì áp dụng pháp luật tương tự (Điều 252 Bộ luật Dân sự, xác lập quyền sở hữu đối với vật nuôi dưới nước) - cho rằng cá di chuyển tự nhiên vào ruộng hoặc ao của người nào thì người đó được sở hữu. Tổ ong không phải là hoa lợi của cây nhưng lại di chuyển vào cây điều của ông An nên ông An được quyền sở hữu.

Việc áp dụng phong tục tập quán khai thác ong của anh Cương chỉ phù hợp nếu tổ ong đó ở trên rừng hoặc đất hoang. Đây là nhà của ông Ban, không thể muốn vào bắt là được.

Những ý kiến khác nhau trong nội bộ hội đồng xét xử 

Thẩm phán Ngô Thế Tiến cho rằng anh Cương phải là người được hưởng tổ ong. Vì việc bắt ong này là một tập quán hợp pháp, chưa ai phê phán. Anh Cương đã vào vườn nhiều lần mà không ai nói gì. Anh đã lao động hợp pháp và tạo ra thu nhập thì anh được hưởng.

Hai thành viên còn lại, luật sư Phạm Kim Anh và thẩm phán Vũ Tiến Long lại cho rằng tổ ong là của ông An (thẩm phán Vũ Tiến Long tỏ ra lấn cấn giữa ông An và ông Ban). Ong đã di chuyển vào làm tổ trên cây điều của ông An thì cũng như vật nuôi dưới nước di chuyển vào ao hồ người nào thì người đó được hưởng (theo Điều 252 BLDS)… Với đa số phiếu thuận cho ông An, thẩm phán Tiến đành chấp nhận "thua cuộc".

Viện kiểm sát "kháng nghị" bản bán phúc thẩm vì áp dụng sai luật 

Luật sư Phạm Quốc Hưng, đại diện Viện Kiểm sát tại "phiên toà" phúc thẩm, Hội đồng xét xử sai lầm trong việc áp dụng pháp luật về nội dung; nếu áp dụng điều 152 thì phải xác lập sở hữu cho ông Ban vì Tổ ong ở trên không gian thuộc vườn nhà ông Ban.

Bộ luật Dân sự không hề quy định: bất cứ vật nào gắn, đậu vào vật thuộc quyền sở hữu của một người (không phải vật phụ, vật đồng bộ, hoa lợi, lợi tức) là thuộc sở hữu của người đó!

Sẽ thấy ngay là không hợp lý nếu: có đàn chim rừng bay và đậu trên mái nhà ông An, khi chim bay ra khỏi nhà, người khác bắn được, bắt được thì ông An lại dám ra đòi bảo đó là chim của mình; có con cáo rừng chạy vào nhà ông An, sau đó nó chạy ra bắt gà nhà hàng xóm thì chẳng lẽ buộc ông An phải bồi thường vì là chủ sở hữu con cáo đó?

Luật sư: Nguyễn Hoài Phương: Phải thuộc về người chủ không gian

Hội đồng xét xử nhận định rằng: "Nhánh cây nhà ông An tồn tại là vi phạm không gian nhà ông Ban". Và xác định: "Tổ ong không phải là hoa lợi của cây điều, cành điều nhà ông An" là hoàn toàn phù hợp với pháp luật. Nhưng lẽ ra nhận định như vậy thì phải hiểu cả cành điều và tổ ong có tồn tại được hay không là hoàn toàn thuộc quyền của ông Ban chứ không phải của ông An. Người để cành cây vươn sang nhà người khác chỉ được hưởng hoa lợi do cây tạo ra, còn những gì không phải là hoa lợi trên cành cây đó phải thuộc về người chủ không gian.

Hội đồng xét xử viện dẫn Điều 252 BLDS thì theo tôi tổ ong phải thuộc sở hữu của ông Ban. Nếu trong ao hồ có vật gì của người khác tự ý đem vào ngâm trong ao hồ mà cá tôm chịu vào sống thì vẫn xác định cá tôm là của người có ao hồ. Không thể nói nhờ vật đó mà cá tôm ở lại. Cũng không thể nói do chủ ao hồ không yêu cầu lấy vật ấy đi nên cá tôm đó là của người có vật chứa cá tôm. Tương tự như vậy, tổ ong vào không gian của nhà ông Ban làm tổ thì ông Ban có quyền sở hữu, bất kể nó làm tổ ở vật nào trong khoảng không gian đó.

Thay lời kết luận

Trước hết, có thể thấy đây là việc tranh chấp dân sự rất đời thường nhưng pháp luật chưa có quy định đầy đủ, cụ thể. Từ đó, các luật sư, thẩm phán mỗi người phân tích theo một hướng. Đại diện VKS tại phiên tòa phúc thẩm cũng phân tích theo hướng riêng của mình.

Phải chăng diễn tiến vụ án này một lần nữa minh chứng cho điều mà nguyên chánh án TAND tối cao Trịnh Hồng Dương đã từng đúc kết: "Án dân sự xử sao cũng được", bản án tòa tuyên hoàn toàn tuỳ thuộc vào quan điểm chủ quan của quan tòa. Dĩ nhiên hội đồng xét xử trước khi đưa ra kết luận cũng đã dựa trên một số luận cứ, nhận định. Nhưng vấn đề quan trọng là sự nhận định đó phải dựa vào đâu khi mà pháp luật còn thiếu những quy định cụ thể. Nếu theo kiểu xử tới xử lui, thay qua đổi lại như "trở bàn tay" mà không có một chuẩn pháp lý hay thực tế nào để theo như vừa rồi thì có lẽ xử đến một chục phiên nữa cũng không ai chịu ai, không biết đâu là phán quyết cuối cùng. Rồi cứ khiếu nại, rồi kháng nghị giám đốc thẩm, huỷ án để xử sơ thẩm, phúc thẩm lại, lặp đi lặp lại đến vô cùng tận.

Ngày càng rõ là luật, nhất là luật dân sự, dù hoàn chỉnh đến đâu đi nữa, dù có hàng trăm, hàng ngàn điều luật đi nữa cũng không thể tiên liệu được đầy đủ hết mọi tình huống cá biệt có thể xảy ra trong thực tiễn. Cho nên, việc xét xử ở các nước ngoài các bộ luật thường người ta phải dựa vào án lệ. Án lệ là những tiền lệ xét xử đã được cơ quan thẩm quyền của nhà nước tuyển chọn từ những bản án đã được xét xử trong thực tiễn, đúc kết làm thành mẫu để người xét xử sau tham khảo, noi theo. "Luật" là cái khuôn mẫu chung, còn "lệ" là cách áp đụng khuôn mẫu chung ấy vào.

Nguồn: 

http://vietnamese-law-consultancy.com/vietnamese/content/browse.php?action=shownews&category&id=42&topicid=37

------------------------

Bài liên quan:

5 triệu yen trong loa thùng cũ có thuộc về người mua ve chai?