Friday, February 21, 2014

Tòa án Hình sự quốc tế (ICC)

Ngô Hữu Phước 

Tòa án Hình sự quốc tế (ICC - International Criminal court theo tiếng Anh và Cour pénale internationale theo tiếng Pháp) được thành lập theo Quy chế Rome (gọi tắt là Quy chế) tại hội nghị ngoại giao do Đại hội đồng LHQ tổ chức tại Rome (Ý) ngày 17-7-1998. Điều đáng quan tâm là Mỹ không tham gia vào cơ chế của ICC.



Quy chế có hiệu lực ngày 1-7-2002 sau khi quốc gia thứ 60 phê chuẩn. Hội đồng các quốc gia thành viên đã bầu thẩm phán vào tháng 2-2003. 18 thẩm phán được bầu đã tuyên thệ nhậm chức vào ngày 11-3-2003. Đến tháng 3-2011, ICC đã có 114 quốc gia thành viên gồm hầu hết các quốc gia ở châu Âu, Nam Mỹ và châu Phi. Tuy nhiên, đến nay các cường quốc như Nga, Mỹ, Trung Quốc và Ấn Độ vẫn chưa gia nhập ICC.

Thẩm quyền tài phán

Về thẩm quyền tài phán, theo Điều 5 của Quy chế Rome, ICC có thẩm quyền xét xử những tội phạm nghiêm trọng nhất đối với cộng đồng quốc tế, đó là tội diệt chủng, tội chống lại nhân loại, tội phạm chiến tranh và tội xâm lược. Tuy nhiên, ICC không có hiệu lực hồi tố, có nghĩa là ICC chỉ có thẩm quyền xét xử đối với các vụ việc xảy ra sau khi Quy chế Rome có hiệu lực (sau ngày 1-7-2002).

Về đặc điểm, ICC là một tòa án hình sự quốc tế thường trực (permanent court) được thành lập và hoạt động dựa trên Quy chế Rome, một điều ước quốc tế do các quốc gia ký kết và thực hiện.

ICC có cơ cấu tổ chức chặt chẽ với đội ngũ thẩm phán, công tố viên, nhân viên chuyên nghiệp làm việc theo các điều kiện và quy định của Quy chế Rome. Hiện ICC có 454 nhân viên thường trực đến từ 70 quốc gia và đội ngũ nhân viên, tư vấn, thực tập sinh, chuyên gia không thường trực giúp việc.

ICC hoạt động độc lập với LHQ và các tổ chức quốc tế liên chính phủ khác. ICC không phải là tòa án thay thế hay đứng trên tòa án quốc gia mà chỉ đóng vai trò hỗ trợ, bổ sung cho các tòa án quốc gia.

Theo quy định tại Điều 17 Quy chế Rome, ICC chỉ thực hiện thẩm quyền xét xử khi “các quốc gia không muốn hoặc không thể tiến hành điều tra hay truy tố một cách thực sự”.

Chính vì vậy, ICC sẽ không thụ lý các vụ việc đang được một quốc gia có thẩm quyền điều tra hoặc truy tố, các vụ việc mà quốc gia đó đã quyết định không truy tố các cá nhân có liên quan, các vụ việc mà quốc gia có thẩm quyền đã xét xử và các vụ việc không đủ mức nghiêm trọng cần ICC giải quyết.

Đồng thời, ICC cũng không xét xử các cá nhân đã bị các tòa án khác xét xử về các tội diệt chủng, chống lại nhân loại và tội phạm chiến tranh, trừ trường hợp việc xét xử đã bao che cho người bị xét xử không phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội phạm nói trên hoặc việc xét xử không được tiến hành một cách độc lập và khách quan theo các chuẩn mực tố tụng quốc tế.

Như vậy, việc thực hiện thẩm quyền xét xử và hoạt động của ICC sẽ không làm ảnh hưởng và chi phối đến thẩm quyền và hoạt động của các tòa án trong nước mà trái lại ICC sẽ bổ sung cho quyền tài phán hình sự quốc gia.

Cơ cấu tổ chức của ICC

Về cơ cấu tổ chức, ICC có 18 thẩm phán được Hội đồng quốc gia thành viên bầu trực tiếp bằng phiếu kín từ danh sách ứng cử viên là công dân của các quốc gia thành viên đề cử.

Theo quy định tại Điều 34 của Quy chế Rome, ICC bao gồm ban chánh án, bộ phận dự thẩm, bộ phận sơ thẩm, bộ phận phúc thẩm, văn phòng công tố, văn phòng lục sự.

Ban chánh án gồm chánh án và hai phó chánh án do 18 thẩm phán bầu theo đa số tuyệt đối, có nhiệm kỳ ba năm và có thể được bầu lại thêm một nhiệm kỳ. Ban chánh án chịu trách nhiệm quản lý tòa án trừ văn phòng lục sự.

Bộ phận dự thẩm gồm phó chánh án thứ nhất và sáu thẩm phán có chức năng xác nhận hoặc từ chối cho phép tiến hành điều tra vụ việc và đưa ra quyết định sơ bộ trong việc xác định vụ việc đó thuộc thẩm quyền tài phán của tòa án hay không. Bộ phận dự thẩm cũng có thể ban bố lệnh bắt và lệnh triệu tập tới tòa án theo đề nghị của trưởng công tố.

Bộ phận sơ thẩm gồm phó chánh án thứ hai và năm thẩm phán có chức năng thực hiện việc xét xử.

Bộ phận phúc thẩm gồm chánh án và bốn thẩm phán có chức năng xem xét lại quyết định, phán quyết hoặc bản án của bộ phận dự thẩm và bộ phận sơ thẩm.

Văn phòng công tố hoạt động độc lập và là cơ quan riêng biệt của tòa án. Văn phòng công tố chịu trách nhiệm nhận thông báo và thu thập thông tin về các tội phạm thuộc quyền tài phán của tòa án, tiến hành điều tra và truy tố tội phạm. Văn phòng công tố đặt dưới sự lãnh đạo của trưởng công tố. Trưởng công tố có toàn quyền quản lý các hoạt động của văn phòng kể cả nhân sự, thiết bị và các nguồn lực khác với sự giúp việc của một hoặc một số phó công tố và các cố vấn.

Văn phòng lục sự chịu trách nhiệm về các công việc hành chính như điều hành việc trợ giúp pháp lý, quản lý tòa án, các vấn đề liên quan đến nạn nhân, nhân chứng, luật sư bào chữa, bộ phận giam giữ, cung cấp các dịch vụ tài chính, mua sắm các trang thiết bị, quản lý xây dựng, dịch thuật… và là nơi tiếp nhận và cung cấp thông tin, thiết lập các kênh liên lạc giữa tòa án với các quốc gia, các tổ chức liên chính phủ và phi chính phủ.

Đứng đầu văn phòng lục sự là chánh lục sự do các thẩm phán bầu bằng bỏ phiếu kín theo đa số tuyệt đối trên cơ sở khuyến nghị của các quốc gia thành viên.

Về cơ chế khởi tố, điều tra, xét xử và thi hành án, theo Điều 5 của Quy chế Rome, ICC chỉ thực hiện quyền tài phán khi vụ việc được quốc gia thành viên yêu cầu với trưởng công tố; khi vụ việc được Hội đồng Bảo an LHQ yêu cầu với trưởng công tố và trưởng công tố tự mình quyết định việc điều tra.

Như vậy, các quốc gia không phải là thành viên của ICC, các cá nhân, tổ chức quốc tế không có quyền yêu cầu ICC giải quyết các vụ việc nhưng có thể cung cấp thông tin, chứng cứ về tội phạm cho trưởng công tố của ICC.


Tổng thống Libya Gaddafi từng bị ICC ra lệnh bắt
Ngày 17-5-2011, Tòa án Hình sự quốc tế đã ra lệnh bắt giam đối với Tổng thống Libya Gaddafi cùng con trai Saif al-Islam Gaddafi và người đứng đầu cơ quan tình báo Abdullah al-Sanousi để đưa ra xét xử về tội ác chống lại loài người.

Tuy nhiên Gaddafi sau đó đã bị bắn chết trong một ống cống ở Lybia trên đường chạy trốn.


---------------------------

Cập nhật 12/9/2018:

Mỹ dọa “xử” Tòa án Hình sự Quốc tế

Mỹ hôm 10/9/2018 đe dọa bắt giam và trừng phạt các thẩm phán và công tố viên của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) nếu họ theo đuổi cuộc điều tra về hành động của binh sĩ Mỹ tại Afghanistan.

ICC được thành lập vào năm 2002 để truy tố và xét xử những người phạm tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội diệt chủng.
"Mỹ sẽ sử dụng bất cứ biện pháp nào cần thiết để bảo vệ công dân của chúng tôi và của đồng minh chúng tôi khỏi sự truy tố bất công của tòa án phi pháp này" – Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ John Bolton tuyên bố.
"Chúng tôi sẽ cấm các thẩm phán và công tố viên của ICC nhập cảnh Mỹ. Chúng tôi sẽ trừng phạt các quỹ của họ trong hệ thống tài chính Mỹ và sẽ truy tố họ trong hệ thống tội phạm Mỹ" – ông Bolton nhấn mạnh, đồng thời cảnh báo "sẽ làm điều tương tự với bất cứ tổ chức hay quốc gia nào hỗ trợ ICC điều tra công dân Mỹ".
Ông Bolton cho biết ông thay mặt Tổng thống Donald Trump để đưa ra những lời tuyên bố trên.
Mỹ dọa “xử” Tòa án Hình sự Quốc tế - Ảnh 1.
Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ John Bolton. Ảnh: EPA
Trước đó, vào tháng 11-2017, trưởng công tố viên ICC Fatou Bensouda tuyên bố tòa án này sẽ điều tra "các tội ác chiến tranh liên quan đến thành viên của các lực lượng vũ trang Mỹ" cũng như "các cơ sở giam giữ bí mật ở Afghanistan" được Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) sử dụng. Bà Bensouda còn tuyên bố rằng Taliban và Lực lượng An ninh Quốc gia Afghanistan cũng sẽ bị điều tra.
Chính phủ Mỹ từ chối tham gia ICC vào năm 2002 khi ông Bolton còn là một quan chức cấp cao trong chính quyền cựu Tổng thống George W. Bush. Chính quyền cựu Tổng thống Barack Obama "dịu giọng" hơn với ICC nhưng vẫn không đưa Mỹ vào tổ chức này.
"Chúng tôi sẽ không hợp tác với ICC. Chúng tôi sẽ không hỗ trợ ICC. Chúng tôi sẽ không gia nhập ICC. Chúng tôi sẽ để ICC tự sụp đổ. Sau cùng, với mọi ý định và mục đích, ICC vốn đã sụp đổ với chúng tôi rồi" – ông Bolton từng tuyên bố khi gia nhập chính quyền Tổng thống Trump vào tháng 4.
Cũng theo ông Bolton, Mỹ sẽ "ghi chú" các quốc gia hợp tác với ICC và "sẽ nhớ đến sự hợp tác này khi đàm phán về hỗ trợ nước ngoài, viện trợ quân sự và mức độ chia sẻ thông tin tình báo".
Cách đây không lâu, vào tháng 6, Mỹ đã rời khỏi Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc vì cho rằng đây là "một tổ chức đạo đức giả" và là "một sự nhạo báng nhân quyền".
Cao Lực (Theo Canberra Times)

.......

Bài liên quan:

Liên Hiệp Quốc kêu gọi đưa lãnh đạo Triều Tiên ra tòa án hình sự quốc tế vì phạm tội ác chống lại loài người