Thứ Hai, 18 tháng 11, 2013

"Quyền im lặng" cần được thực hiện và quy định ngay trong Hiến pháp


Luật sư Trần Hồng Phong 

(BLA) - “Quyền im lặng” thực chất là việc triển khai và cụ thể hóa quyền bào chữa của bị can, bị cáo, vốn đã được pháp luật quy định từ lâu. Nếu được áp dụng, chắc chắn sẽ góp phần chuyển biến đột biến, hạn chế cơ bản tình trạng nhục hình, ép cung, bức cung. Bảo đảm việc điều tra, truy tố và xét xử thật sự khách quan, đúng pháp luật.

Hiến pháp và pháp luật nước ta trước nay đều quy định “nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của công dân”. Việc mới đây Việt Nam chính thức tham gia Công ước chống tra tấn và ngày 12-11-2013 ứng cử và được bầu vào Ủy ban nhân quyền Liên hợp quốc được hiểu là Nhà nước VN chính thức công khai và cam kết nâng cao quyền con người, trong đó có quyền bào chữa. Như vậy, việc thực hiện “quyền im lặng” cũng chính là thực hiện cam kết của mình.

Quyền im lặng nếu được thực hiện sẽ phá vỡ sự “liên thông”, trao đổi, thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng - trong suốt quá trình tố tụng của một vụ án hình sự - vốn là nguyên nhân và là “kẻ thù” của nguyên tắc độc lập trong xét xử, được quy định trong luật tố tụng hình sự - nhưng thật kỳ lạ là lại bị công khai vi phạm trên thực tế suốt hàng chục năm qua. Rõ ràng, án chưa xử, chưa có kết quả tranh tụng, luật sư chưa bào chữa, mà Tòa và Viện đã họp bàn thống nhất đường hướng xét xử, tội danh, cùng nhau “làm đẹp” hồ sơ vụ án … thì việc xét xử chỉ là một vở kịch không hơn không kém. Việc xét xử chỉ thuần túy dựa vào hồ sơ một cách cứng nhắc, “kiên định”. Vai trò của luật sư và Hội thẩm nhân dân đã đương nhiên bị loại bỏ từ đầu, mang tính hình thức.

Quyền im lặng từ lâu được áp dụng tại rất nhiều nước. Hiến pháp nhiều nước qui định khi bắt giữ một người phải có luật sư chứng kiến hoặc phải giải thích quyền được mời luật sư. Chẳng hạn hiến pháp Nhật Bản qui định “không ai bị giam giữ nếu không được thông báo tội trạng và không có luật sư bênh vực”. Trong luật tố tụng hình sự Mỹ qui định rõ cảnh sát phải giải thích cho người bị bắt và thực thi việc đương sự có quyền im lặng cho đến khi mời luật sư.

Theo dự thảo sửa đổi Hiến Pháp 1992, tại điều 32 có quy định mới là “Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị điều tra, truy tố, xét xử có quyền sử dụng trợ giúp pháp lý của người bào chữa”. Tôi đã từng có ý kiến đóng góp rằng cần bổ sung thêm “Người thực hiện lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam phải giải thích quyền được mời luật sư chứng kiến việc bắt, hỏi cung và hỗ trợ pháp lý của công dân”.

Hiện nay có thực tế là rất nhiều cán bộ điều tra quan niệm rằng có luật sư tham dự hỏi cung sẽ làm “cản trở” hay “vướng”, kéo dài việc điều tra. Quan niệm như vậy có nguyên căn từ sự tự ty, non kém nghiệp vụ và muốn làm sai pháp luật mà không ai biết. Chính điều này nguồn gốc của hàng loạt vụ án oan, án kéo dài, “kỳ án” … gây bức xúc và đánh mất niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp, vào công lý.

-------------------------

Ghi chú:

Bài viết này cũng được đăng trên báo Tuổi Trẻ ngày 14-11-2013. Nhưng được "biên tập" một đoạn (tô màu xanh). Bài trên báo Tuổi Trẻ ở link sau: